Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 14 november 2024

Unierecht

Nederlands recht

10 Artikel 25 van de Wet van 30 september 1893 op het faillissement en de surséance van betaling (Stb. 1893, 140; hierna: „NFW”) luidt als volgt:

„1.

Rechtsvorderingen, welke rechten of verplichtingen tot de failliete boedel behorende ten onderwerp hebben, worden zowel tegen als door de curator ingesteld.

2.

Indien zij, door of tegen de gefailleerde ingesteld of voortgezet, een veroordeling van de gefailleerde ten gevolge hebben, heeft die veroordeling tegenover de failliete boedel geen rechtskracht.”

11 Artikel 26 NFW is als volgt verwoord:

„Rechtsvorderingen, die voldoening van een verbintenis uit de boedel ten doel hebben, kunnen gedurende het faillissement ook tegen de gefailleerde op geen andere dan een in artikel 110 bepaalde wijze worden ingesteld.”

12 In artikel 110, lid 1, NFW is bepaald:

„De indiening der schuldvorderingen geschiedt door of bij de curator door de overlegging ener rekening of andere schriftelijke verklaring, aangevende de aard en het bedrag der vordering, vergezeld van de bewijsstukken of een afschrift daarvan, en van een opgave, of op voorrecht, pand, hypotheek of retentierecht aanspraak wordt gemaakt.”

Eerste vraag

30 Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 aldus moet worden uitgelegd dat het van toepassing is op een in een lidstaat tegen een vennootschap ingestelde vordering tot betaling van geleverde goederen waarin geen melding wordt gemaakt van de eerder in een andere lidstaat tegen die vennootschap geopende insolventieprocedure, noch van het feit dat de betreffende schuldvordering reeds is ingediend in de boedel van de failliet verklaarde vennootschap.

31 De vraag is met name of een dergelijke vordering valt onder artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012, dat het faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures van de werkingssfeer van de verordening uitsluit. Indien dat het geval is, valt zij binnen de materiële werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000, waarvan artikel 3, lid 1, de rechters van de lidstaat waar het centrum van de voornaamste belangen van de schuldenaar gelegen is de uitsluitende internationale bevoegdheid verleent om de hoofdinsolventieprocedure te openen (zie in die zin arrest van 4 december 2019, Tiger e.a., C‑493/18, EU:C:2019:1046, punten 23, 25 en 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

32 Het Hof heeft immers reeds geoordeeld dat de verordeningen nr. 1215/2012 en nr. 1346/2000, wat hun respectievelijke werkingssfeer betreft, aldus moeten worden uitgelegd dat niet alleen elke overlapping tussen de in die teksten vervatte rechtsregels maar ook elk rechtsvacuüm wordt vermeden. De krachtens artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 van de werkingssfeer van die verordening uitgesloten vorderingen vallen dus, doordat zij betrekking hebben op „het faillissement, akkoorden en andere soortgelijke procedures”, binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000. Parallel daarmee vallen vorderingen die niet onder artikel 3, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 vallen, binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012 (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 24 , en  18 september 2019, Riel, C‑47/18, EU:C:2019:754, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

33 Voorts heeft het Hof erop gewezen dat de Uniewetgever heeft willen kiezen voor een ruime opvatting van het begrip „burgerlijke en handelszaken” in artikel 1, lid 1, van verordening nr. 1215/2012 en, bijgevolg, voor een ruime werkingssfeer van die verordening, zoals met name in overweging 10 ervan is aangegeven. De werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 daarentegen mag volgens overweging 6 ervan niet ruim worden uitgelegd (zie in die zin arresten van 20 december 2017, Valach e.a., C‑649/16, EU:C:2017:986, punt 25 , en  6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

34 Op basis van deze beginselen heeft het Hof geoordeeld dat de respectieve werkingssferen van die twee verordeningen duidelijk zijn afgebakend en dat alleen vorderingen die rechtstreeks uit een insolventieprocedure voortvloeien en daar nauw mee samenhangen, van de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012 zijn uitgesloten. Dientengevolge vallen alleen die vorderingen binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 26 , en  18 september 2019, Riel, C‑47/18, EU:C:2019:754, punt 34 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

35 Dit dubbele criterium, dat is opgenomen in overweging 6 van verordening nr. 1346/2000 ter afbakening van het voorwerp van die verordening, is trouwens letterlijk overgenomen in verordening 2015/848 – die ratione temporis niet van toepassing is op het hoofdgeding – aangezien in artikel 6 ervan, met als opschrift „Bevoegdheid inzake vorderingen die rechtstreeks voortvloeien uit een insolventieprocedure en er nauw verband mee houden”, wordt bepaald dat de rechter van de lidstaat op het grondgebied waarvan een insolventieprocedure is geopend, bevoegd is voor alle vorderingen die rechtstreeks uit de insolventieprocedure voortvloeien en er nauw verband mee houden (zie in die zin arrest van 6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 27 ).

36 In het licht van het voorgaande moet dus worden nagegaan of een vordering tot betaling van geleverde goederen die is ingesteld tegen een vennootschap die in een insolventieprocedure is verwikkeld, aan dit dubbele criterium voldoet.

37 Wat het eerste criterium betreft, moet met betrekking tot de vraag of een vordering rechtstreeks voortvloeit uit een insolventieprocedure worden opgemerkt dat volgens vaste rechtspraak van het Hof de doorslaggevende factor om vast te stellen onder welk gebied een vordering valt, niet de procedurele context van die vordering maar de rechtsgrondslag ervan is. Volgens deze benadering moet worden nagegaan of het recht of de verbintenis waarop de vordering is gebaseerd, voortvloeit uit de gemene regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht dan wel uit specifieke, afwijkende regels voor insolventieprocedures (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 28 ; 18 september 2019, Riel, C‑47/18, EU:C:2019:754, punt 33 , en  4 december 2019, Tiger e.a., C‑493/18, EU:C:2019:1046, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

38 Zo heeft het Hof geoordeeld dat een vordering die de verkoper op grond van een beding van eigendomsvoorbehoud instelt tegen de in staat van faillissement verklaarde koper, een rechtsvraag aan de orde stelt die losstaat van de opening van een insolventieprocedure. Het betreft met andere woorden een autonome vordering, die haar grondslag niet in het recht inzake insolventieprocedures vindt en niet vereist dat een dergelijke procedure wordt geopend en dat een curator optreedt (zie in die zin arrest van 10 september 2009, German Graphics Graphische Maschinen, C‑292/08, EU:C:2009:544, punten 31 en 32 ).

39 Voorts valt de vordering die door een verzoeker tegen een derde wordt ingesteld op basis van een door de curator in een insolventieprocedure gecedeerde schuldvordering, onder het begrip „burgerlijke en handelszaken”, op voorwaarde dat het geding geen betrekking heeft op de geldigheid van de cessie door de curator en dat de uitoefening van het door de cessionaris verkregen recht aan andere regels is onderworpen dan de regels die van toepassing zijn in het kader van een insolventieprocedure (zie in die zin arrest van 19 april 2012, F-Tex, C‑213/10, EU:C:2012:215, punten 37, 42 en 49 ).

40 Hetzelfde geldt wanneer een geding betrekking heeft op de uitoefening van het door een cessionaris verkregen recht en uitsluitend ziet op de handelwijze van de cessionaris (zie in die zin arrest van 19 april 2012, F-Tex, C‑213/10, EU:C:2012:215, punt 42 ). Daarentegen valt een vordering waarmee wordt opgekomen tegen een in het kader van een insolventieprocedure verrichte aandelenoverdracht, binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1346/2000 wanneer de curator wordt verweten geen gebruik te hebben gemaakt van een prerogatief dat hij ontleent aan het nationale recht inzake collectieve procedures (zie in die zin arrest van 2 juli 2009, SCT Industri, C‑111/08, EU:C:2009:419, punt 28 ).

41 Ook de vordering tot vaststelling van het bestaan van een schuldvordering met het oog op de registratie ervan in het kader van een insolventieprocedure valt niet binnen de werkingssfeer van verordening nr. 1215/2012, aangezien een dergelijke vordering rechtstreeks voortvloeit uit de nationale insolventieregels (zie in die zin arrest van 18 september 2019, Riel, C‑47/18, EU:C:2019:754, punten 37 en 38 ), en dat geldt ook voor de vordering wegens aansprakelijkheid van de leden van een schuldeiserscomité wier stemgedrag ertoe heeft geleid dat een saneringsprocedure is uitgemond in een insolventieprocedure, aangezien een dergelijke vordering het rechtstreekse en onlosmakelijke gevolg was van de uitoefening van een specifiek aan de nationale bepalingen inzake insolventieprocedures ontleende functie (zie in die zin arrest van 20 december 2017, Valach e.a., C‑649/16, EU:C:2017:986, punten 30 en 35 ).

42 In casu blijkt uit de gegevens van het dossier waarover het Hof beschikt en uit de door de verwijzende rechter verstrekte preciseringen dat de vordering in het hoofdgeding ertoe strekt een vennootschap te doen veroordelen tot betaling van goederen die zijn geleverd op grond van een overeenkomst die vóór de opening van de op die vennootschap betrekking hebbende insolventieprocedure was gesloten. Volgens overeenkomsten die nadien zijn gesloten met het oog op de handlichting van de bewarende scheepsbeslagen waartoe was overgegaan, is die veroordeling noodzakelijk om verzoekster in het hoofdgeding in staat te stellen de aan haar verstrekte bankgaranties ten uitvoer te leggen.

43 Vastgesteld zij dat zowel de in het kader van de rechtsvordering ingeroepen verbintenissen uit overeenkomst als de mechanismen voor de tenuitvoerlegging van die verbintenissen hun grondslag vinden in het verbintenissenrecht en losstaan van de specifieke regels die gelden voor insolventieprocedures.

44 Bovendien is een vordering tot betaling van geleverde goederen autonoom, in die zin dat zij buiten een insolventieprocedure om kan worden ingesteld.

45 Voorts heeft noch de opening van een insolventieprocedure, noch de aanwijzing van een curator tot gevolg dat de rechtsgrondslag van een door de gemene regels van het burgerlijk recht en het handelsrecht beheerste vordering zodanig wordt gewijzigd dat deze binnen de werkingssfeer van de specifieke regels voor insolventieprocedures komt te vallen.

46 Het Hof heeft namelijk geoordeeld dat het enkele feit dat een in een insolventieprocedure aangewezen curator na de opening van die procedure een vordering tot betaling heeft ingesteld in het belang van de schuldeisers, in wezen niets verandert aan de aard van de onderliggende schuldvordering, die losstaat van een insolventieprocedure en ten gronde onderworpen blijft aan regels van gemeen recht (zie in die zin arresten van 6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 29 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en  21 november 2019, CeDe Group, C‑198/18, EU:C:2019:1001, punt 36 ).

47 Wat het in punt 34 van het onderhavige arrest vermelde tweede criterium betreft, is het eveneens vaste rechtspraak dat de intensiteit van het verband tussen een rechtsvordering en de insolventieprocedure bepalend is voor de beslissing of de in artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 genoemde uitsluiting moet worden toegepast (zie in die zin arresten van 20 december 2017, Valach e.a., C‑649/16, EU:C:2017:986, punt 27 en aldaar aangehaalde rechtspraak, en  6 februari 2019, NK, C‑535/17, EU:C:2019:96, punt 30 ).

48 Zoals de advocaat-generaal in punt 57 van haar conclusie heeft opgemerkt, kan bij dit criterium rekening worden gehouden met andere contextuele factoren dan die welke betrekking hebben op de rechtsgrondslag van de vordering.

49 Ofschoon niet kan worden ontkend dat er in het hoofdgeding een zeker verband bestaat tussen de ingestelde vordering en de insolventieprocedure omdat die vordering is ingesteld nadat de schuldplichtige vennootschap failliet is verklaard en verzoekster in het hoofdgeding in het kader van het faillissement dezelfde schuldvordering heeft ingediend als die waarop de door haar ingestelde vordering betrekking heeft, blijkt het enkele feit dat de schuldvordering waarvan bij de verwijzende rechter betaling wordt gevorderd tevens bij de curator van het faillissement is ingediend niet te volstaan om die vordering onder de uitsluiting van artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 te laten vallen.

50 Dienaangaande moet erop worden gewezen dat de vaststelling van de bevoegde rechter geenszins vooruitloopt op de vraag welk recht van toepassing is op de vordering in het hoofdgeding, noch op de vraag welke relevante regels het op die vordering toepasselijke recht kunnen bepalen (zie in die zin arrest van 21 november 2019, CeDe Group, C‑198/18, EU:C:2019:1001, punt 38 ).

51 Zowel de vraag naar de ontvankelijkheid van een individuele vordering tegen een insolvente vennootschap als de vraag wat er met een dergelijke vordering moet gebeuren wanneer bij de curator van de failliete boedel een schuldvordering is ingediend, valt immers niet onder de bevoegdheidsregels, maar onder de collisieregels, die bepalen welk recht van toepassing is.

52 Uit artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 volgt dat de insolventieprocedure en de gevolgen daarvan worden beheerst door het recht van de lidstaat op het grondgebied waarvan die procedure wordt geopend.

53 In artikel 4, lid 2, van die verordening wordt aangegeven dat het recht van de lidstaat waar de procedure wordt geopend, bepaalt onder welke voorwaarden de insolventieprocedure wordt geopend, verloopt en wordt beëindigd, en wordt er ook een niet-limitatieve opsomming gegeven van de verschillende fasen van de insolventieprocedure die worden beheerst door het recht van de lidstaat waar de procedure wordt geopend. Het gaat daarbij met name om, onder e), de gevolgen van de insolventieprocedure voor lopende overeenkomsten, onder f), de gevolgen van de insolventieprocedure voor individuele vervolgingen, onder h), de regels betreffende indiening, verificatie en toelating van de vorderingen, onder g), welke vorderingen te verhalen zijn op het vermogen van de schuldenaar en wat de gevolgen zijn ten aanzien van vorderingen die zijn ontstaan na de opening van de insolventieprocedure, en, onder m), de regels betreffende nietigheid, vernietigbaarheid of niet-tegenwerpbaarheid van de voor het geheel van schuldeisers nadelige rechtshandelingen.

54 Uit artikel 3 juncto artikel 4 van verordening nr. 1346/2000 blijkt dat met die regeling in beginsel wordt beoogd te zorgen voor overeenstemming tussen de internationaal bevoegde rechterlijke instanties en het recht dat op de insolventieprocedure van toepassing is. Afgezien van de gevallen waarvoor die verordening expliciet iets anders bepaalt, volgt het toepasselijke recht op grond van artikel 4 van die verordening namelijk de overeenkomstig artikel 3 van die verordening bepaalde internationale bevoegdheid (zie in die zin arrest van 21 november 2019, CeDe Group, C‑198/18, EU:C:2019:1001, punt 30 ).

55 Aangezien artikel 3, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 alleen ziet op de vraag welke rechter bevoegd is voor de opening van insolventieprocedures en de werkingssfeer van artikel 4 van die verordening ruimer is dan die van artikel 3 ervan, in die zin dat het van toepassing is op insolventieprocedures en op de gevolgen daarvan, kan die overeenstemming tussen het toepasselijke recht en de bevoegde rechter evenwel niet in alle omstandigheden worden gewaarborgd.

56 In casu is de in het hoofdgeding aan de orde zijnde insolventieprocedure in Nederland geopend, zodat het recht dat op die procedure en de gevolgen daarvan van toepassing is, overeenkomstig artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 het Nederlandse recht is.

57 Hieruit volgt dat de in het hoofdgeding aan de orde zijnde vordering, die ertoe strekt een failliet verklaarde vennootschap te doen veroordelen tot betaling van geleverde goederen, door het Nederlandse recht wordt beheerst, aangezien – zoals naar voren komt uit punt 53 van het onderhavige arrest – dat recht moet worden toegepast om te bepalen wat de gevolgen zijn van de insolventieprocedure voor lopende overeenkomsten en voor individuele vervolgingen en om de regels vast te stellen betreffende de indiening, de verificatie en de toelating van vorderingen en betreffende rechtshandelingen die nadelig kunnen zijn voor de schuldeisers.

58 Zoals de Europese Commissie ter terechtzitting voor het Hof heeft opgemerkt, kan door toepassing van het overeenkomstig artikel 4, lid 1, van verordening nr. 1346/2000 vastgestelde recht op zowel de insolventieprocedure als alle gevolgen daarvan worden gewaarborgd dat de door die verordening nagestreefde doelstellingen inzake gelijkheid van schuldeisers en bescherming van hun belangen worden bereikt, ongeacht de vraag welke rechter bevoegd is.

59 In dat verband zij er trouwens op gewezen dat de regel van verordening nr. 1215/2012 die bepaalt dat wanneer voor gerechten van verschillende lidstaten tussen dezelfde partijen vorderingen aanhangig zijn die hetzelfde onderwerp betreffen en op dezelfde oorzaak berusten, het gerecht waarbij de zaak het laatst is aangebracht, zijn uitspraak aanhoudt teneinde te vermijden dat met betrekking tot die vorderingen onverenigbare beslissingen worden gegeven, niet van toepassing is – ook niet naar analogie – op het stelsel van verordening nr. 1346/2000, met name omdat volgens die verordening de gerechten in andere lidstaten bevoegd kunnen zijn voor secundaire insolventieprocedures (zie in die zin arrest van 18 september 2019, Riel, C‑47/18, EU:C:2019:754, punten 42, 44 en 46 ).

60 Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 1, lid 2, onder b), van verordening nr. 1215/2012 aldus moet worden uitgelegd dat het niet van toepassing is op een in een lidstaat tegen een vennootschap ingestelde vordering tot betaling van geleverde goederen waarin geen melding wordt gemaakt van de eerder in een andere lidstaat tegen die vennootschap geopende insolventieprocedure, noch van het feit dat de betreffende schuldvordering reeds is ingediend in de boedel van de failliet verklaarde vennootschap.

Tweede vraag

61 Gelet op het antwoord op de eerste vraag behoeft de tweede vraag niet te worden beantwoord.