Arrest van het Hof (Eerste kamer) van 27 februari 2025

Internationaal recht

Unierecht

Eerste vraag

28 Met zijn eerste vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat, in het kader van de beoordeling van de geldigheid van een forumkeuzebeding, de grieven waarmee wordt aangevoerd dat het beding onnauwkeurig of onevenwichtig is, moeten worden onderzocht in het licht van de criteria betreffende de „materiële nietigheidsgronden” van dat beding, die overeenkomstig deze bepaling in het recht van de lidstaten zijn vastgesteld, dan wel dat die grieven moeten worden onderzocht aan de hand van autonome criteria die uit dat artikel voortvloeien.

29 Artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening luidt als volgt: „Indien de partijen […] een gerecht of de gerechten van een lidstaat hebben aangewezen voor de kennisneming van geschillen die naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking zijn ontstaan of zullen ontstaan, is dit gerecht of zijn de gerechten van die lidstaat bevoegd, tenzij de overeenkomst krachtens het recht van die lidstaat nietig is wat haar materiële geldigheid betreft.”

30 In de Brussel I bis-verordening wordt geen definitie gegeven van het begrip „materiële nietigheid”, noch wordt in die verordening verwezen naar het recht van de lidstaten voor een definitie van dat begrip. Het is vaste rechtspraak van het Hof dat zowel de eenvormige toepassing van het Unierecht als het gelijkheidsbeginsel vereist dat aan de bewoordingen van een Unierechtelijke bepaling die voor de vaststelling van haar betekenis en draagwijdte niet uitdrukkelijk refereert aan het recht van de lidstaten, in de regel in de gehele Unie een autonome en uniforme uitlegging wordt gegeven in overeenstemming met de gebruikelijke betekenis van de betreffende bewoordingen in het gewone spraakgebruik, waarbij rekening moet worden gehouden met de context waarin die bewoordingen worden gebruikt en met de doelstellingen van de regeling waarvan zij deel uitmaken [zie in die zin arresten van 10 juni 2021, Commissioners for Her Majesty’s Revenue and Customs (Onschuldige actor), C‑279/19, EU:C:2021:473, punt 23 , en  4 oktober 2024, AFAÏA, C‑228/23, EU:C:2024:829, punt 39 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

31 In de eerste plaats wordt met de uitdrukking „materieel” in de gebruikelijke betekenis in het gewone spraakgebruik in rechterlijke uitspraken en processtukken aangegeven dat de rechter na de bevoegdheids-, vorm- en ontvankelijkheidsvragen te hebben onderzocht, ingaat op de vragen over het voorwerp zelf van het geding, te weten feitelijke of rechtsvragen waarover de rechter op vraag van de partijen moet beslissen.

32 Dit gezegd zijnde, moet er worden opgemerkt dat artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening enkel voorziet in een collisieregel, aangezien de gerechten die de partijen hebben aangewezen voor de kennisneming van geschillen die naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking zijn ontstaan of zullen ontstaan, volgens deze bepaling bevoegd zijn „tenzij” de overeenkomst krachtens het recht van de lidstaat waarvan de gerechten zijn aangewezen „nietig is wat haar materiële geldigheid betreft”. Deze bepaling verduidelijkt aldus welk nationaal recht van toepassing is op de vraag of een dergelijk beding, ondanks het feit dat alle geldigheidsvoorwaarden van dit artikel vervuld zijn, nietig is op andere onder dat nationaal recht vallende gronden.

33 Wat in de tweede plaats de context van artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening betreft, moet worden opgemerkt dat de bewoordingen van overweging 20 van die verordening overeenkomen met die van dat artikel, aangezien in die overweging wordt gesteld dat „[o]f een forumkeuzebeding ten gunste van het gerecht of de gerechten van een bepaalde lidstaat nietig is wat haar materiële geldigheid betreft, dient te worden bepaald door het recht van die lidstaat”.

34 Verder dient eraan te worden herinnerd dat de voorwaarden van artikel 25 van de Brussel I bis-verordening volgens vaste rechtspraak strikt moeten worden uitgelegd, daar dat artikel afwijkt van zowel de in artikel 4 van die verordening vastgelegde regel dat de gerechten van de woonplaats van de verweerder bevoegd zijn als de regel dat de bijzondere bevoegdheden worden bepaald in de artikelen 7 tot en met 9 van die verordening (zie in die zin arrest van 8 maart 2018, Saey Home & Garden, C‑64/17, EU:C:2018:173, punt 24 ).

35 Er moet echter worden opgemerkt dat artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening naast de verwijzing naar het begrip „materiële nietigheid”, voorziet in specifieke geldigheidsvoorwaarden voor forumkeuzebedingen, zowel op materieel vlak, te weten dat „de partijen […] een gerecht of de gerechten van een lidstaat hebben aangewezen voor de kennisneming van geschillen die naar aanleiding van een bepaalde rechtsbetrekking zijn ontstaan of zullen ontstaan”, als op formeel vlak.

36 Bijgevolg moet worden vastgesteld dat dit begrip de algemene nietigheidsgronden van een overeenkomst omvat, met name de wilsgebreken, zoals dwaling, bedrog, geweld of handelingsonbekwaamheid. Die gronden worden, in tegenstelling tot de specifieke geldigheidsvoorwaarden voor forumkeuzebedingen, niet geregeld door de Brussel I bis-verordening, maar door het recht van de lidstaat waarvan de gerechten zijn aangewezen.

37 In de derde plaats is het in overeenstemming met de door de Brussel I bis-verordening nagestreefde doelstellingen om het begrip „materiële nietigheid” van een forumkeuzebeding uit te leggen in die zin dat die nietigheid enkel ziet op de nietigheid van dat beding in het licht van de algemene nietigheidsgronden van een overeenkomst die worden bepaald door het nationale recht van het door dat beding aangewezen gerecht.

38 Zoals met name blijkt uit de overwegingen 4, 6, 15 en 16 van de Brussel I bis-verordening, is die verordening gericht op het creëren van eenvormigheid van de regels inzake jurisdictiegeschillen in burgerlijke en handelszaken in een bindend en rechtstreeks toepasselijk rechtsinstrument van de Unie. Uit die overwegingen blijkt tevens dat de Uniewetgever bevoegdheidsregels heeft willen aannemen die in hoge mate voorspelbaar en transparant zijn, met het oog op het versterken van de rechtszekerheid en het vergemakkelijken van de goede rechtsbedeling.

39 Het Hof heeft herhaaldelijk geoordeeld dat ter bevordering van die doelstellingen, en in het bijzonder die van de rechtszekerheid, de rechtsbescherming van de in de Unie gevestigde personen moet worden vergroot door te verzekeren dat de eiser gemakkelijk kan bepalen welk gerecht hij kan aanzoeken en de verweerder redelijkerwijs kan voorzien voor welk gerecht hij kan worden opgeroepen. In die context verlangt het doel van rechtszekerheid dat de aangezochte nationale rechter zich gemakkelijk over zijn eigen bevoegdheid kan uitspreken, zonder dat hij de zaak ten gronde hoeft te onderzoeken [arrest van 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element), C‑774/22, EU:C:2024:646, punt 33 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

40 In de vierde plaats is de in de punten 32 en 36 van dit arrest gegeven uitlegging in overeenstemming met de ontstaansgeschiedenis van artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening. Op bladzijde 10 van de toelichting bij het voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken [COM(2010) 748 definitief], dat aan de oorsprong ligt van de Brussel I bis-verordening, heeft de Europese Commissie namelijk beklemtoond dat de wijziging van dat artikel 23 van de Brussel I-verordening, thans artikel 25 van de Brussel I bis-verordening, was bedoeld om „een geharmoniseerde collisieregel betreffende de materiële geldigheid van forumkeuzeovereenkomsten [in te voeren], zodat op dat gebied een vergelijkbaar resultaat [zou] worden bereikt ongeacht het aangezochte gerecht […] en geïnspireerd [was] op de oplossingen die zijn vastgesteld in het Haags Verdrag [van 30 juni 2005] inzake bedingen van forumkeuze”.

41 In casu vraagt de verwijzende rechter zich af of de vermeende onnauwkeurigheid of onevenwichtigheid van het betrokken forumkeuzebeding een grond voor de „materiële nietigheid” in de zin van artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening kan vormen, waarvan het bestaan moet worden beoordeeld in het licht van het nationale recht van de door dat beding aangewezen rechter, dan wel in het licht van autonome criteria die uit dat artikel voortvloeien.

42 Wat in de eerste plaats de beoordeling betreft of een forumkeuzebeding voldoende nauwkeurig is om te bepalen of een gerecht of de gerechten van een lidstaat bevoegd zijn om kennis te nemen van geschillen die tussen partijen zijn ontstaan of zullen ontstaan, moet eraan worden herinnerd dat de bewoordingen „hebben aangewezen”, in die bepalingen volgens vaste rechtspraak van het Hof inzake artikel 17, eerste alinea, eerste volzin, van het Executieverdrag en van artikel 23, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I-verordening niet aldus kunnen worden uitgelegd dat zij vereisen dat een dergelijk beding zodanig is geformuleerd dat louter op grond van de bewoordingen ervan kan worden bepaald welk gerecht bevoegd is. Het is namelijk voldoende dat het beding de objectieve elementen bevat waarover partijen overeenstemming hebben bereikt voor de keuze van het gerecht of de gerechten waaraan zij hun ontstane of toekomstige geschillen willen voorleggen. Die elementen, die voldoende nauwkeurig moeten zijn om de aangezochte rechter in staat te stellen te bepalen of hij bevoegd is, kunnen eventueel worden geconcretiseerd door de omstandigheden van het geval (arresten van 9 november 2000, Coreck, C‑387/98, EU:C:2000:606, punt 15 , en  7 juli 2016, Hőszig, C‑222/15, EU:C:2016:525, punt 43 ).

43 Bovendien heeft het Hof in wezen geoordeeld dat artikel 17, eerste alinea, eerste volzin, van het Executieverdrag nauwkeurigheidseisen aan het forumkeuzebeding stelt om de wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging van rechterlijke beslissingen te vergemakkelijken (zie in die zin arrest van 9 november 2000, Coreck, C‑387/98, EU:C:2000:606, punt 17 ).

44 Hieruit volgt dat de voorwaarde dat de partijen een gerecht of de gerechten van een verdragsluitende staat of van een lidstaat „hebben aangewezen”, krachtens artikel 17, eerste alinea, eerste volzin, van het Executieverdrag en artikel 23, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I-verordening inhoudt dat het forumkeuzebeding moet voldoen aan nauwkeurigheidseisen om geldig te zijn.

45 Aangezien artikel 25 van de Brussel I bis-verordening, dat volgens de tabel in bijlage III bij deze verordening overeenkomt met artikel 23 van de Brussel I-verordening, ook de woorden „hebben aangewezen” bevat, kan deze rechtspraak worden toegepast op artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening (zie in die zin arrest van 25 april 2024, Maersk en Mapfre España, C‑345/22–C‑347/22, EU:C:2024:349, punt 52 en aldaar aangehaalde rechtspraak), zodat een forumkeuzebeding overeenkomstig laatstgenoemde bepaling met name voldoende nauwkeurig de objectieve elementen moet bevatten op basis waarvan partijen overeenstemming hebben bereikt over de aanwijzing van het gerecht of de gerechten waaraan zij de ontstane of de toekomstige geschillen willen voorleggen, om geldig te zijn.

46 Bovendien draagt een nauwkeurigheidsvereiste noodzakelijkerwijs bij tot de verwezenlijking van de in de overwegingen 15 en 16 van de Brussel I bis-verordening gestelde doelstellingen van voorspelbaarheid, transparantie en rechtszekerheid.

47 Het nauwkeurigheidsvereiste dat bepalend is voor de geldigheid van een forumkeuzebeding moet derhalve niet in het licht van de criteria betreffende de „materiële nietigheidsgronden” in de zin van artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening worden beoordeeld, maar aan de hand van autonome criteria die voortvloeien uit dat artikel 25, zoals uitgelegd door het Hof.

48 Wat in de tweede plaats de beoordeling van het vermeende onevenwichtige karakter van een forumkeuzebeding betreft, moet worden opgemerkt dat forumkeuzebedingen overeenkomstig artikel 25, lid 4, van de Brussel I bis-verordening geen uitwerking krijgen met name wanneer zij niet aan de geldigheidsvoorwaarden van artikel 15, 19 of 23 van die verordening voldoen. Uit laatstgenoemde artikelen blijkt dat een forumkeuzebeding dat aan de zwakke partij van een verzekerings-, een consumenten- of een arbeidsovereenkomst de mogelijkheid biedt om andere gerechten aan te zoeken dan die welke in beginsel bevoegd zijn op grond van de bepalingen van de afdelingen 3 tot en met 5 van hoofdstuk II van die verordening en waaronder die artikelen respectievelijk vallen, geldig blijft. Een dergelijk beding dat voorziet in een afwijking ten voordele van de verzekeraar, medecontractant van de consument of werkgever, is daarentegen krachtens dat artikel 25, lid 4, nietig.

49 Zoals in wezen blijkt uit overweging 18 van de Brussel I bis-verordening worden verzekerings-, consumenten- of arbeidsovereenkomsten gekenmerkt door een zeker gebrek aan evenwicht tussen de partijen dat de bepalingen van de artikelen 15, 19 en 23 van die verordening beogen te corrigeren door de zwakke partij in aanmerking te laten komen voor bevoegdheidsregels die gunstiger zijn voor haar belangen dan de algemene regels [zie in die zin arrest van 29 juli 2024, FTI Touristik (Grensoverschrijdend element), C‑774/22, EU:C:2024:646, punt 44 ].

50 Wat deze overeenkomsten betreft, regelt artikel 25, lid 4, van de Brussel I bis-verordening, gelezen in samenhang met de artikelen 15, 19 en 23 ervan, aldus uitdrukkelijk in welke gevallen een onevenwichtig forumkeuzebeding geldig is en in welke niet.

51 Bijgevolg moet worden geoordeeld dat de geldigheid van een forumkeuzebeding waarvan wordt gesteld dat het onevenwichtig is, niet moet worden beoordeeld aan de hand van de criteria betreffende de „materiële nietigheidsgronden” in de zin van artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening, maar aan de hand van autonome criteria die voortvloeien uit dat artikel 25, zoals uitgelegd door het Hof.

52 Aan die uitlegging wordt niet afgedaan door het feit dat artikel 17 van het Executieverdrag bepaalde dat „indien een overeenkomst tot aanwijzing van een bevoegde rechter slechts is gemaakt ten behoeve van een der partijen, deze het recht [behoudt] [zich] te wenden tot elk ander gerecht dat op grond van dit Verdrag bevoegd is”, en dus impliciet de geldigheid van een forumkeuzebeding aanvaardde ondanks het onevenwichtige karakter ervan. Het is juist dat noch artikel 23 van de Brussel I-verordening, noch artikel 25 van de Brussel I bis-verordening een vergelijkbare regel bevat over de geldigheid van een dergelijk onevenwichtig beding. Dat gezegd zijnde volstaat het om op te merken, net zoals de Commissie in haar schriftelijke opmerkingen heeft gedaan, dat uit de toelichting bij het voorstel van de Commissie voor een verordening (EG) van de Raad betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken [COM(1999) 348 def., blz. 19], dat aan de grondslag ligt van de Brussel I-verordening, blijkt dat de Uniewetgever met de weglating van deze regel alleen maar wou bevestigen „dat de bevoegdheid die krachtens een clausule tot aanwijzing van een bevoegde rechter wordt toegekend, een exclusieve bevoegdheid is […], tenzij partijen overeenkomen dat het niet om een exclusieve bevoegdheid gaat” en dat „met deze versoepeling […] de vrije wilsbeschikking van partijen gerespecteerd [wordt]”.

53 Gelet op een en ander moet op de eerste vraag worden geantwoord dat artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat in het kader van de beoordeling van de geldigheid van een forumkeuzebeding, de grieven waarmee wordt aangevoerd dat het beding onnauwkeurig of onevenwichtig is, niet moeten worden beoordeeld aan de hand van criteria betreffende de „materiële nietigheidsgronden” van dat beding, die overeenkomstig deze bepaling in het recht van de lidstaten zijn vastgesteld, maar aan de hand van autonome criteria die uit dat artikel voortvloeien.

Tweede vraag

54 Met zijn tweede vraag wenst de verwijzende rechter in wezen te vernemen of artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat een forumkeuzebeding volgens hetwelk de ene partij zich slechts tot het door dat beding aangewezen gerecht kan wenden, terwijl de andere partij naast dit gerecht ook elk ander bevoegd gerecht kan aanzoeken, geldig is.

55 In de eerste plaats moet worden opgemerkt dat, voor zover in casu het betrokken forumkeuzebeding SIL lijkt toe te staan gerechten van verschillende staten aan te zoeken door te bepalen dat deze vennootschap zich het recht voorbehoudt om te procederen „voor een ander bevoegd gerecht in Italië of in het buitenland”, de bewoordingen van artikel 25, lid 1, eerste volzin, van de Brussel I bis-verordening weliswaar verwijzen naar de gerechten van „een lidstaat”, maar dat deze bepaling niet aldus kan worden uitgelegd dat de partijen noodzakelijkerwijs gerechten van één enkele lidstaat moeten aanwijzen.

56 Het opleggen van een dergelijke beperking is namelijk in strijd met de wilsautonomie van partijen die, zoals uit overweging 19 van de Brussel I bis-verordening blijkt, moet worden nageleefd, behoudens ten eerste de in artikel 25, lid 4, van die verordening neergelegde uitzonderingen, gelezen in samenhang met de artikelen 15, 19 en 23 ervan, inzake verzekerings-, consumenten- en arbeidsovereenkomsten, waarin forumkeuzebedingen slechts in beperkte mate mogen afwijken van de in deze verordening vastgestelde bevoegdheidsregels, en ten tweede de exclusieve bevoegdheid van de gerechten op grond van dat artikel 25, lid 4, gelezen in samenhang met artikel 24 van die verordening.

57 Bovendien bevestigen de op grond van de bepalingen van hoofdstuk II van de Brussel I bis-verordening bevoegde gerechten dat partijen zich in bepaalde situaties tot gerechten van verschillende lidstaten kunnen wenden. Uit artikel 4, lid 1, en artikel 5, lid 1, van die verordening, gelezen in samenhang met de artikelen 7 en 8 ervan, blijkt namelijk dat een persoon die woonplaats heeft op het grondgebied van een lidstaat niet enkel voor de gerechten van die lidstaat kan worden opgeroepen, maar tevens voor die van een andere lidstaat, met name indien de plaats van uitvoering van de betrokken verbintenis, de plaats waar het schadebrengende feit zich heeft voorgedaan of de woonplaats van de verweerder zich in een andere lidstaat bevindt.

58 In casu wordt aan de geldigheid van het betrokken forumkeuzebeding in het licht van artikel 25, lid 1, van de Brussel I bis-verordening niet afgedaan door het feit dat dit beding één partij in staat stelt om gerechten van verschillende lidstaten of staten die partij zijn bij het Lugano II-Verdrag aan te zoeken in de zin van artikel 23, lid 1, laatste volzin, van dat verdrag, gelezen in samenhang met artikel 1, lid 3, ervan.

59 In de tweede plaats moet worden opgemerkt dat een forumkeuzebeding dat voldoende precies de gerechten aanwijst van lidstaten of staten die partij zijn bij het Lugano II-Verdrag die kunnen worden aangezocht, te weten, een gerecht in het bijzonder, en voorts andere gerechten die bevoegd zijn krachtens de bepalingen van hoofdstuk II, afdelingen 1 en 2, van de Brussel I bis-verordening, alsook titel II, afdelingen 1 en 2, van dat verdrag, aan het nauwkeurigheidsvereiste voldoet dat voortvloeit uit artikel 25, lid 1, van die verordening en uit de in de overwegingen 15 en 16 van die verordening gestelde doelstellingen van voorspelbaarheid, transparantie en rechtszekerheid. Het betreft in feite een verwijzing naar de algemene bevoegdheidsregels die in die verordening en dat verdrag zijn opgenomen.

60 Indien het betrokken forumkeuzebeding, voor zover daarin wordt verwezen naar een „ander bevoegd gerecht in het buitenland”, aldus moet worden uitgelegd dat het tevens één of meerdere gerechten aanwijst van één of meer staten die geen lidstaat van de Unie zijn, noch partij zijn bij het Lugano II-Verdrag, is dat beding in dat geval echter in strijd met de Brussel I bis-verordening. Dit forumkeuzebeding schendt dus de doelstellingen van de in de overwegingen 15 en 16 van die verordening gestelde doelstellingen van voorspelbaarheid, transparantie en rechtszekerheid, aangezien het Unierecht op zich niet toestaat om de bevoegde gerechten aan te wijzen wanneer deze aanwijzing eventueel afhankelijk is van de toepassing van regels van internationaal privaatrecht van derde landen.

61 In een dergelijk geval zou er immers een groter gevaar zijn voor bevoegdheidsconflicten die nadelig zouden zijn voor de rechtszekerheid, aangezien de toepassing van die nationale regels tot uiteenlopende oplossingen kan leiden (zie in die zin arrest van 8 februari 2024, Inkreal, C‑566/22, EU:C:2024:123, punt 31 ).

62 Het betrokken forumkeuzebeding kan derhalve, gelet op de in punt 42 van dit arrest aangehaalde rechtspraak, slechts voldoen aan het nauwkeurigheidsvereiste voor zover het aldus kan worden uitgelegd dat hierin het gerecht van Brescia en de bevoegde gerechten van de lidstaten of van de staten die partij zijn bij het Lugano II-Verdrag worden aangewezen om kennis te nemen van geschillen tussen de partijen.

63 Wat in de derde plaats de geldigheid betreft van een forumkeuzebeding dat meer rechten aan de ene dan aan de andere partij toekent, moet worden geoordeeld dat, behalve in de door de Brussel I bis-verordening uitdrukkelijk verboden gevallen, het onevenwichtige karakter van een dergelijk beding de geldigheid ervan niet kan aantasten op grond van de vereisten die uit artikel 25 van die verordening voortvloeien.

64 Artikel 25 van de Brussel I bis-verordening is immers, net als het Executieverdrag en de Brussel I-verordening, gebaseerd op het beginsel van de wilsautonomie van partijen (zie in die zin arresten van 9 november 2000, Coreck, C‑387/98, EU:C:2000:606, punt 14 ; 7 februari 2013, Refcomp, C‑543/10, EU:C:2013:62, punt 26 , en  18 november 2020, DelayFix, C‑519/19, EU:C:2020:933, punt 38 ). Zoals blijkt uit punt 56 van dit arrest, moet uit overweging 19 van de Brussel I bis-verordening worden afgeleid dat de Uniewetgever voorrang heeft willen geven aan de eerbiediging van dit beginsel, zodat de keuze van de partijen moet worden gevolgd, behoudens de uitzonderingen die zijn vastgesteld in artikel 25, lid 4, van deze verordening, gelezen in samenhang met de artikelen 15, 19, 23 en 24 ervan. Voorts, zoals blijkt uit de punten 48 tot en met 50 van dit arrest, laten de artikelen 15, 19 en 23, waarnaar artikel 25, lid 4, verwijst, uitdrukkelijk toe dat er een onevenwichtig forumkeuzebeding wordt gesloten in het voordeel van de zwakke partij bij een verzekerings-, consumenten- of arbeidsovereenkomst. Een dergelijk onevenwichtig beding is aldus niet oneerlijk indien de partijen er vrijelijk mee hebben ingestemd.

65 In casu lijkt, onder voorbehoud van verificatie door de nationale rechter, het betrokken forumkeuzebeding niet in strijd te zijn met de bepalingen van de artikelen 15, 19 en 23 van de Brussel I bis-verordening en evenmin af te wijken van de exclusieve bevoegdheid krachtens artikel 24 van die verordening, zodat het niet in strijd is met artikel 25 van die verordening, niettegenstaande het onevenwichtige karakter ervan.

66 In ieder geval blijkt uit artikel 25, lid 1, tweede volzin, van de Brussel I bis-verordening dat de bevoegdheid van het door het forumkeuzebeding aangewezen gerecht niet exclusief is, tenzij partijen anders overeenkomen. Bijgevolg lijkt de omstandigheid dat, overeenkomstig het betrokken forumkeuzebeding, enkel Agora deze exclusieve bevoegdheid van het gerecht van Brescia diende na te leven, op zich niet in strijd met dat artikel 25.

67 Gelet op een en ander moet op de tweede vraag worden geantwoord dat artikel 25, leden 1 en 4, van de Brussel I bis-verordening aldus moet worden uitgelegd dat een forumkeuzebeding volgens hetwelk de ene partij zich slechts tot het door dat beding aangewezen gerecht kan wenden, terwijl de andere partij, naast dit gerecht, ook elk ander bevoegd gerecht kan aanzoeken, geldig is, voor zover, ten eerste, hierin de gerechten worden aangewezen van een of meer staten die lid zijn van de Unie of partij zijn bij het Lugano II-Verdrag, ten tweede, hierin de objectieve elementen worden aangegeven die voldoende nauwkeurig zijn om de aangezochte rechter in staat te stellen te bepalen of hij bevoegd is, en, ten derde, het niet in strijd is met de artikelen 15, 19 en 23 van deze verordening en niet afwijkt van een exclusieve bevoegdheid op grond van artikel 24 van die verordening.

Derde vraag

68 Gelet op het antwoord op de eerste vraag hoeft de derde vraag niet te worden beantwoord.