Parket bij de Hoge Raad, 06-12-2022, ECLI:NL:PHR:2022:1257, 21/02168

V. Heeft zij aangegeven dat zij geen contact meer wilde met jou?

A: Na een aantal maanden heeft zij dit aangegeven.

V: Ben je gestopt met het zoeken van contact?

A: Nee.

V: Waarom bleef je dan contact met haar zoeken, terwijl zij dit niet wilde?

A: Ze had gelogen en ik wilde de waarheid weten.

V: Heb je [aangeefster] opgebeld?

A: Ja.

V. Stuurde je berichten naar [aangeefster] ?

A. Ja.

V: Heb je nog meerdere mensen gebeld of berichten verstuurd naar mensen in de omgeving van [aangeefster] ?

A: Ja.

V: Heb je berichten verstuurd of gebeld naar [aangever] , de huidige vriend van [aangeefster] ?

A: Ja.

V: Heb je berichten verstuurd naar de ouders van [aangever] ?

A: Ja.

5. het proces-verbaal van verhoor verdachte, d.d. 13 mei 2020, (...) opgemaakt in de wettelijke vorm door een daartoe bevoegde opsporingsambtenaar van de politie-eenheid Den Haag, (...) inhoudende:

Als verklaring van de verdachte:

O. In februari 2020 heb je 526 berichten gestuurd.

V: Wat vind je daarvan, dat aantal berichten in een maand?

A: Er waren veel berichten waarin ik haar de situatie probeerde uit te leggen.

O: Naast 204 gestuurde berichten in maart, heb je haar in die maand 185 keer proberen te bellen.

V: Zou je dat gemiddeld noemen?

A: Nee.

O: Je hebt [aangeefster] en haar omgeving met veel verschillende telefoonnummers geprobeerd te bereiken.

V: Hoe kom je aan al die verschillende nummers?

A: Internet, ik heb alleen nummers gebeld via Whatsapp, je kan op internet gratis nummers activeren en die heb ik daarvoor gebruikt. Ik heb haar vrijwel alleen via Whatsapp en Linked-In geprobeerd te bereiken. En Facebook ook.

V: Dat jij de waarheid weet, betekent dat ook dat je geen contact meer zoekt met [aangeefster] ?

A: Gister vroegen jullie of ik pizzabezorger was, dat was de laatste keer.

V: Was jij dat ook?

A: Nee, ik heb wel die pizza laten sturen. Ik heb die pizza gestuurd om te zien of [aangever] daar woonde.’

10. Uit de bewijsmiddelen in de onderhavige zaak blijkt dat de verdachte de beide slachtoffers gedurende een langere periode (drie maanden) heeft gedwongen te dulden dat de verdachte onder meer stelselmatig contact met hen zocht. Het hof heeft daaruit het (alternatief) bewezenverklaarde oogmerk om hen te dwingen iets te dulden kunnen afleiden. Dat de verdachte heeft gehandeld met het oogmerk [aangeefster] en [aangever] te dwingen iets te dulden wordt in cassatie ook niet bestreden.

10. In de gewijzigde memorie van toelichting bij het wetsvoorstel dat tot de strafbaarstelling van belaging leidde, wordt in verband met het begrip ‘vrees’ het volgende opgemerkt⁵:

Met «vrees» in de delictsomschrijving wordt een emotie bedoeld, die ieder normaal mens onder vergelijkbare omstandigheden ook zou hebben. Daarom hebben wij aangesloten bij de klassieke terminologie van de artt. 284, 285 en 317 Sr en vermelden wij in de delictsomschrijving slechts «oogmerk een ander te dwingen iets te doen, niet te doen of te dulden dan wel vrees aan te jagen». In de eerste plaats behoeft hierdoor niet bewezen te worden dat het slachtoffer tengevolge van de inbreuk iets heeft gedaan of nagelaten wat hij zonder die inbreuk niet zou hebben gedaan of niet zou hebben nagelaten. Het oogmerk van de dader is gericht op zo’n doen, niet-doen, dulden of het ontstaan van zo’n emotie. Of het beoogde slachtoffer daardoor tot iets is bewogen, is strafrechtelijk niet relevant. Al maakt dat de bewijsvoering wel eenvoudiger.

Strafrechtelijk voldoende is, dat in het algemeen de inbreuk geschikt en geëigend zou zijn om een bepaalde opstelling teweeg te brengen. Wij geven het volgende voorbeeld ter verduidelijking.

Een uitzonderlijke kordate vrouw, die zich door haar ex-man de kaas niet van het brood laat eten, moet niet ten achter staan bij een zwakkere vrouw, die wel eerder van de kaart is.

Voorts: bedreiging staat inzoverre gelijk aan vreesaanjaging, dat bedreiging eveneens aanwezig is, ook al voelt deze concrete persoon zich niet daadwerkelijk bedreigd. Dat kan bijvoorbeeld zijn oorzaak vinden in het feit dat hij of zij meer kennis heeft over de bedreiger. Hij of zij kan weten dat de belager nog geen deuk in een pakje boter kan slaan. Ieder ander, die deze kennis over de belager niet heeft, zou zich echter wel bedreigd voelen.

Stel, een man belt regelmatig midden in de nacht op verschillende uren, wekenlang in successie. Hij zegt niets, maar haalt duidelijk hoorbaar adem door de telefoon en hoest zo nu en dan luid. Mevrouw A herkent hem aan zijn hoest en weet dat dit de sullige, bedlegerige overbuurman is. Zij is daarom niet bang, maar wel zwaar geïrriteerd. Mevrouw B echter kent deze man niet en meent uit de ademhaling en hoest te kunnen afleiden dat een brute geweldenaar haar lastig valt. Mevrouw B is doodsbang. Dit onderscheid in wat de gedragingen van de belager bij het slachtoffer te weeg brengt, behoort strafrechtelijk geen verschil te maken. De voorkennis van mevrouw A heeft niet tot gevolg dat dit nachtelijk gebel bij haar geen belaging is. De inbreuk op de persoonlijke levenssfeer is dezelfde, ook al is duidelijk dat bij mevrouw A géén en bij mevrouw B wel angst wordt ingeboezemd.

Vergelijk hiervoor eveneens het arrest van de HR 17 januari 1984, NJ 1984, 479 ten aanzien van de interpretatie van bedreiging. Voor bedreiging is nodig dat de bedreiging onder zodanige omstandigheden heeft plaats gevonden dat bij de bedreigde de redelijke vrees kon ontstaan. De dader moet kennelijk gericht zijn op het teweegbrengen van die vrees. De bedreigde moet in elk geval kennis hebben gedragen van de inhoud van de bedreiging. Daarom is in de delictsomschrijving niet het objectieve effect van de gedraging centraal gesteld, maar de intentie van de dader.’

De VVD-fractie vindt dat het bestanddeel «vrees aanjagen» tot bewijsproblemen kan leiden. Deze leden achten het strafrechtelijk juist wel relevant dat het slachtoffer onder invloed van die vrees tot iets bewogen is. De leden van de D66-fractie vragen of het Openbaar Ministerie het bestanddeel «vrees aanjagen» juridisch technisch goed kan invullen. De leden van de SGP-fractie vragen of het voor een rechter moeilijk zal zijn de subjectieve bedoeling van de belager te achterhalen.

Bij «vrees aanjagen» veronderstelt het werkwoord «aanjagen» een verrichting, waarbij de dader met een kwalijke opzet handelt, net zoals bijvoorbeeld bij vervalsen. De belager heeft daadwerkelijk het oogmerk om het slachtoffer bang te maken. Van iemand, die een ander onbewust of onopzettelijk doet schrikken of hindert in diens privacy-genot kan niet gezegd worden, dat hij vrees aanjaagt. De indieners achten het niet doorslaggevend dat de vrees ook daadwerkelijk bij het slachtoffer is opgewekt. Vrees is hier als het ware geobjectiveerd. Het gaat immers om het stelselmatig lastig vallen van het slachtoffer, bij dit bestanddeel om het slachtoffer vrees aan te jagen. Zou het eindresultaat – of de vrees ook daadwerkelijk bij het slachtoffer gewekt is – tot criterium worden verheven, dan zou de bewijslast van het Openbaar Ministerie bemoeilijkt worden. Een belager zou dan kunnen aanvoeren dat zijn gedragingen weliswaar het oogmerk hadden om vrees aan te jagen, maar dat het slachtoffer niet bang is geworden. Het slachtoffer zou dan weer moeten aangeven dat er wel degelijk angst is opgewekt. Een dergelijke discussie vertroebelt het strafwaardige gedrag van de belager.’

13. De passage uit de gewijzigde memorie van toelichting wordt ook door A-G Vellinga geciteerd, in zijn conclusie voor HR 13 september 2005, ECLI:NL:HR:2005:AT8052. Daarin was ten laste van de verdachte bewezenverklaard – kort gezegd – dat hij in een periode van meer dan een jaar wederrechtelijk stelselmatig opzettelijk inbreuk had gemaakt op de persoonlijke levenssfeer van twee personen met het oogmerk om hen vrees aan te jagen, door ‘een groot aantal malen in die periode en ook op nachtelijke tijdstippen het telefoonnummer’ van hen te bellen en nadat de telefoon was opgenomen niets te zeggen. Uit de bewijsmiddelen bleek dat via onderzoek van KPN het abonneenummer waarmee was gebeld was achterhaald. In cassatie werd geklaagd dat de bewezenverklaring onvoldoende gemotiveerd was omdat uit de inhoud van de gebezigde bewijsmiddelen niet zou kunnen worden afgeleid dat de verdachte het oogmerk had vrees aan te jagen. A-G Vellinga meende dat het hof zonder meer uit de bewijsmiddelen had kunnen afleiden dat de stelselmatige inbreuk kennelijk gericht was op het teweegbrengen van vrees en dat die inbreuk daartoe ook geschikt was, nu bleek dat de verdachte ‘gedurende een langere periode zeer regelmatig met name ook in de nachtelijke uren het nummer van de slachtoffers belde en niets zei als er werd opgenomen’. Uw Raad deed de zaak af met art. 81 RO.

13. Een verschil tussen de zaak van 13 september 2005 en de onderhavige zaak is dat voor [aangeefster] en [aangever] duidelijk was dat de verdachte berichten stuurde en telefoontjes pleegde. En uit de bewijsvoering kan worden afgeleid dat het ook voor de verdachte duidelijk was dat [aangeefster] en [aangever] wisten dat hij degene was die belde. Daarin verschilt de onderhavige zaak van het voorbeeld uit de gewijzigde memorie van toelichting: de indieners lijken gedacht te hebben aan de situatie waarin de ‘sullige, bedlegerige overbuurman’ verborgen wilde houden dat hij belde maar aan zijn hoest herkend werd. Een verschil is ook dat uit de bewijsvoering duidelijk wordt dat de telefoontjes van de verdachte (in veel gevallen) niet tot contact hebben geleid: ‘De telefoontjes gingen dan 1 keer over en werden vervolgens opgehangen’ (bewijsmiddel 2). Uit de enkele omstandigheid dat zeer veelvuldig telefoontjes zijn gepleegd, kan naar het mij voorkomt nog niet worden afgeleid dat de verdachte heeft gehandeld met het oogmerk om vrees aan te jagen. Daarvoor zijn bijkomende vaststellingen vereist, zoals bedreigende mededelingen die via de telefoon gedaan worden of een onbekende beller die blijft zwijgen als de telefoon wordt opgenomen.

13. Het hof heeft het oogmerk om [aangeefster] en [aangever] vrees aan te jagen, meen ik, echter wel uit het geheel van de gedragingen van de verdachte kunnen afleiden. Uit de aangifte van [aangeefster] blijkt dat zij op 28 januari 2020 meteen nadat zij de verdachte heeft verzocht op geen enkele wijze meer contact met haar op te nemen door hem gebeld wordt. En dat hij de dagen daarop ettelijke groepchat uitnodigingen en berichten naar haar stuurt, waaronder een bericht inhoudend ‘Je bent met [aangever] , hij heeft je opgehaald ik weet dat je met hem bent’ en een bericht inhoudend ‘Klopt het dat je met [aangever] bent? Ik weet het hoor, waarom doe je dat?’ (bewijsmiddel 1). Daarbij valt de verdachte ook familie van [aangeefster] en [aangever] lastig en vrienden, en stuurt verdachte [aangeefster] op 27 april 2020 een bericht inhoudend dat hij ‘wist dat ze bij [aangever] was omdat hij hen had gezien’. Vooral uit dit ongemerkt in de gaten houden van [aangeefster] en [aangever] , in combinatie met het grote aantal berichten en telefoontjes, heeft het hof het vreesaanjagend effect van de belaging kunnen afleiden. En de verdachte moet dat vreesaanjagend effect ook hebben beseft. Daaraan doet niet af dat de verdachte als motief voor zijn gedragingen opgeeft dat [aangeefster] had gelogen en dat hij de waarheid wilde weten. Mede in aanmerking genomen dat in hoger beroep niet specifiek is aangevoerd dat het oogmerk om vrees aan te jagen niet uit de bewijsmiddelen kan worden afgeleid (dat wordt in cassatie ook niet gesteld) meen ik voorts dat het hof niet gehouden was de bewezenverklaring op dit punt nader te motiveren.

13. Voor het geval Uw Raad van oordeel zou zijn dat het oogmerk om vrees aan te jagen niet uit de bewijsmiddelen kan worden afgeleid merk ik nog het volgende op. Uw Raad heeft eerder overwogen dat in gevallen waarin de bewezenverklaring onderscheiden alternatieven openlaat, elk van die alternatieven door bewijsmiddelen zal dienen te worden geschraagd.⁷ Uw Raad heeft nadien in het overzichtsarrest betreffende art. 80a RO evenwel overwogen dat cassatie achterwege kan blijven indien niet-wezenlijke onderdelen van de bewezenverklaring niet worden geschraagd door de bewijsvoering.⁸ Nu het hof uit de bewijsmiddelen heeft kunnen afleiden dat de verdachte heeft gehandeld met het oogmerk om [aangeefster] en [aangever] te dwingen iets te dulden kan cassatie in dat licht ook als het oogmerk om vrees aan te jagen niet uit de bewijsvoering zou volgen achterwege blijven.