Parket bij de Hoge Raad, 08-03-2022, ECLI:NL:PHR:2022:212, 21/00828

Het getuigenverzoek en de overwegingen van het hof

“Ook wenst de verdediging getuige [betrokkene 1] alsnog te horen:

De verdediging heeft onlangs de beschikking gekregen over een interview in het blad Panorama (bijlage I-eerder toegezonden) waarin [betrokkene 1] geïnterviewd wordt over zijn aanwezigheid bij de behandeling van deze zaak in Arnhem. Hij zegt expliciet dat hij [betrokkene 2] zou hebben herkend ter terechtzitting. Ten aanzien van cliënt heeft hij een dergelijke uitlating niet gedaan. De verdediging wenst hem hierover te bevragen. Tevens wenst de verdediging deze getuige te bevragen over totstandkoming van een compositietekening waaraan hij jaren geleden heeft meegewerkt naar aanleiding van een interview met journalisten van de Telegraaf. Het signalement van beide mannen komt namelijk niet overeen met het uiterlijk van cliënt. (bijlage II-eerder toegezonden)

De verklaring van [betrokkene 1] maakt deel uit van de bewijsmiddelen die het hof Arnhem heeft gebruikt ten laste van cliënt. De verdediging meent dat op basis van het arrest Keskin van het EHRM van afgelopen dinsdag 19 januari dit verzoek niet afgewezen kan worden: ik wijs in het bijzonder op overweging 45.

44. As regards the right to the examination of prosecution witnesses, the Court has held that, before an accused can be convicted, all evidence against him must normally be produced in his presence at a public hearing with a view to adversarial argument. Exceptions to this principle are possible but must not infringe the rights of the defence, which, as a rule, require that the accused should be given an adequate and proper opportunity to challenge and question a witness against him, either when that witness makes his statement or at a later stage of proceedings (see Lucà v. Italy, cited above, § 39, and Al-Khawaja and Tahery v. the United Kingdom [GC], nos. 26766/05 and 22228/06, § 118, ECHR 2011).

45. Contrary to the situation with defence witnesses , the accused is not required to demonstrate the importance of a prosecution witness. In principle, if the prosecution decides that a particular person is a relevant source of information and relies on his or her testimony at the trial, and if the testimony of that witness is used by the court to support a guilty verdict, it must be presumed that his or her personal appearance and questioning are necessary (see Khodorkovskiy and Lebedev v. Russia, nos. 11082/06 and 13772/05, § 712, 25 July 2013, and Khodorkovskiy and Lebedev v. Russia (no. 2), nos. 51111/07 and 42757/05, § 484, 14 January 2020).”

“Het Openbaar Ministerie heeft cruciale informatie en onomstotelijke bewijsstukken in de doofpot gestopt. [betrokkene 1] heeft [betrokkene 2] herkend en mij niet. Hoe cruciaal moet een getuige zijn? Door [betrokkene 1] zit ik al vier jaar onschuldig vast.”

11. Het hof heeft in zijn bestreden arrest het verzoek van de verdediging tot het horen van de getuige [betrokkene 1] als volgt verworpen:

“De verdediging heeft verzocht de getuige [betrokkene 1] te doen horen. Daartoe is aangevoerd dat de getuige [betrokkene 1] volgens een artikel in het blad Panorama [betrokkene 2] ter terechtzitting van de rechtbank Gelderland te Arnhem herkende en niet ook de verdachte die daar eveneens aanwezig was. Het hof begrijpt de toelichting van de raadsvrouw aldus dat een (mogelijke) verklaring van [betrokkene 1] dat hij de verdachte niet herkent hem ontlast. Verder dient [betrokkene 1] gehoord te worden over de totstandkoming van een compositietekening van twee personen, nu het signalement van beide mannen niet overeenkomt met het uiterlijk van de verdachte.

De eerste klacht: de afwijzing van het getuigenverzoek

13. Het middel is gebaseerd op de veronderstelling dat de getuige zowel een ‘prosecution witness’ als een ‘defence witness’ is.

14. Voor zover het gaat om [betrokkene 1] als ‘prosecution witness’ wordt betoogd dat de afwijzing van het verzoek om hem te horen onbegrijpelijk en/of onvoldoende is gemotiveerd, gelet op de jurisprudentie van het EHRM in de zaak-Keskin² en de Post-Keskin-jurisprudentie van de Hoge Raad.³ In de toelichting op het middel wordt – kort gezegd – aangevoerd dat het hof verklaringen van de getuige [betrokkene 1] voor de bewijsvoering heeft gebezigd, waardoor het belang van de verdediging bij het horen van de getuige [betrokkene 1] moest worden voorondersteld, terwijl volgens de steller van het middel:

(i) door het hof geen goede reden is gegeven waarom het ondervragingsrecht niet kan worden uitgeoefend met betrekking tot deze getuige van wie de verklaring voor het bewijs wordt gebruikt;

(ii) het gewicht van de verklaring van de getuige, binnen het geheel van de resultaten van het strafvorderlijke onderzoek, significant is voor de bewezenverklaring van het feit;

(iii) er geen sprake is van compenserende factoren, waaronder ook procedurele waarborgen, die compensatie bieden voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid.

15. Voor zover het gaat om [betrokkene 1] als ‘defence witness’ wordt betoogd dat uit hetgeen de verdediging heeft aangevoerd volgt dat de verdachte betwist dat hij één van de twee personen is geweest die de getuige op de parkeerplaats heeft gezien en dat hij ook de juistheid van de verklaring van [betrokkene 2] betwist dat hij – naast [betrokkene 2] zelf – de andere daar aanwezige persoon is geweest. De verdachte wil [betrokkene 1] daarom vragen of deze hem ter terechtzitting in eerste aanleg, waarbij de getuige als publiek aanwezig was en naar verluidt heeft gezegd de daar ook aanwezige [betrokkene 2] als één van de mannen te herkennen, eveneens heeft herkend dan wel thans herkent als een van die mannen die toen en daar aanwezig waren. Verder wordt aangevoerd dat de verdachte in zijn verweren heeft gesteld dat hij niet voldoet aan enig door de getuige [betrokkene 1] gegeven signalement van de twee mannen en dat hij [betrokkene 1] wil bevragen over (de gang van zaken bij) de naar aanleiding van diens verklaring gemaakte compositietekeningen.

16. Een vraag die het middel opwerpt, is of het getuigenverzoek inderdaad (mede) moet worden beoordeeld als een verzoek om het horen van een getuige ten aanzien van wie de verdediging het ondervragingsrecht nog niet heeft kunnen uitoefenen, terwijl deze getuige al – in het vooronderzoek of anderszins – een verklaring heeft afgelegd met een belastende strekking. Met het oog daarop sta ik kort stil bij twee arresten van de Hoge Raad.

17. Allereerst heeft de Hoge Raad in een arrest van 13 juli 2021 het volgende overwogen:

19. Uit deze jurisprudentie volgt dat voor de beantwoording van de vraag of een getuigenverzoek dient te worden beoordeeld aan de hand van de (Post-)Keskin-rechtspraak, de inhoud van het verzoek maatgevend is. Slechts als het verzoek strekt tot het uitoefenen van het ondervragingsrecht in verband met een door de getuige afgelegde belastende verklaring die voor het bewijs kan worden gebruikt of al is gebruikt, is dat het geval.

20. Het hof heeft het verzoek tot het horen van de getuige [betrokkene 1] kennelijk zo begrepen dat een (mogelijke) verklaring van deze getuige dat hij de verdachte niet herkent, de verdachte ontlast en dat hij daarom als ‘defence witness’ (getuige à décharge) moet worden beschouwd. Uit de hiervoor geciteerde onderdelen van de processtukken blijkt inderdaad dat de verdediging de getuige [betrokkene 1] niet wil horen om de door hem afgelegde verklaringen in het strafdossier te betwisten (als getuige à charge), maar ter ontlasting van de verdachte (als getuige à décharge). Uit de stukken van het geding blijkt immers dat de verdediging de getuige [betrokkene 1] wil horen omdat:

(i) de getuige [betrokkene 1] in een interview heeft gezegd dat hij [betrokkene 2] zou hebben herkend ter terechtzitting van de zaak in Arnhem, terwijl hij ten aanzien van de verdachte een dergelijke uitlating niet heeft gedaan;

(ii) de getuige [betrokkene 1] heeft meegewerkt aan een compositietekening, maar het signalement van beide mannen niet overeenkomt met het uiterlijk van de verdachte.

De verdediging heeft daarbij opgemerkt dat de getuige [betrokkene 1] , voor zover de verdediging weet, de enige getuige is geweest die iemand op de grond heeft zien liggen en daar personen bij in de buurt heeft gezien.

“158. Where a request for the examination of a witness on behalf of the accused has been made in accordance with domestic law, the Court, having regard to the above considerations, formulates the following three-pronged test:

1. Whether the request to examine a witness was sufficiently reasoned and relevant to the subject matter of the accusation?

2. Whether the domestic courts considered the relevance of that testimony and provided sufficient reasons for their decision not to examine a witness at trial?

3. Whether the domestic courts’ decision not to examine a witness undermined the overall fairness of the proceedings?

159. The Court considers that the existing case-law already provides a solid basis for the application of all three steps of the test, but finds it appropriate to provide the following guidance for the examination of future cases.

(a) Whether the request to examine a witness was sufficiently reasoned and relevant to the subject matter of the accusation

160. In respect of the first element the Court notes that under the Perna test the issue of whether an accused substantiated his or her request to call a witness on his or her behalf is decided by reference to the relevance of that individual’s testimony for “the establishment of the truth”. While certain post-Perna cases examined whether a witness’ testimony was relevant for the “establishment of the truth”, others relied on its ability to influence the outcome of a trial [...], reasonably establish an accused’s alibi [...], arguably lead to an acquittal [...] or arguably strengthen the position of the defence or even lead to the applicant’s acquittal [...]. What appears to unite all of the above standards is the relevance of a witness’s testimony to the subject matter of the accusation and its ability to influence the outcome of the proceedings. In the light of the evolution of its case-law under Article 6 of the Convention the Court considers it necessary to clarify the standard by bringing within its scope not only motions of the defence to call witnesses capable of influencing the outcome of a trial, but also other witnesses who can reasonably be expected to strengthen the position of the defence.

161. The relevance of testimony is thus also determinative of the assessment of whether an applicant has advanced “sufficient reasons” for his or her request to call a witness, since the strength of reasoning considered “sufficient” depends on the role of that testimony in the circumstances of any given case [...]. It is impossible to evaluate in the abstract whether certain reasons for the examination of a witness could be considered sufficient and relevant to the subject matter of the accusation. This assessment necessarily entails consideration of the circumstances of a given case, including the applicable provisions of the domestic law, the stage and progress of the proceedings, the lines of reasoning and strategies pursued by the parties and their procedural conduct. Admittedly, the relevance of a defence witness’ testimony might be so apparent in certain cases that even scant reasoning given by the defence would be sufficient to answer the first question of the test in the affirmative [...].

(b) Whether the domestic courts considered the relevance of that testimony and provided sufficient reasons for their decision not to examine a witness at trial

162. The second element of the test requires the domestic courts to consider the relevance of the testimony sought by the defence and obliges them to provide sufficient reasons for their decisions. These requirements are well-established in the Court’s case-law [...].

163. The Court reiterates that, on the one hand, under Article 6 of the Convention the admissibility of evidence is primarily a matter for regulation by national law and the domestic courts are best placed to decide on the issue and, on the other hand, Article 6 § 3 (d) of the Convention does not require the attendance and examination of every witness on the accused’s behalf, but aims to ensure equality of arms in the matter. Within this framework it is primarily for the domestic courts to scrutinise carefully the relevant issues if the defence advances a sufficiently reasoned request to examine a certain witness.

164. Any such assessment would necessarily entail consideration of the circumstances of a given case and the reasoning of the courts must be commensurate, i.e. adequate in terms of scope and level of detail, with the reasons advanced by the defence.

165. Since the Convention does not require the attendance and examination of every witness on behalf of the accused, the courts cannot be expected to give a detailed answer to every motion of the defence but must provide adequate reasons [...].

166. Generally the relevance of testimony and the sufficiency of the reasons advanced by the defence in the circumstances of the case will determine the scope and level of detail of the domestic courts’ assessment of the need to ensure a witness’ presence and examination. Accordingly, the stronger and weightier the arguments advanced by the defence, the closer must be the scrutiny and the more convincing must be the reasoning of the domestic courts if they refuse the defence’s request to examine a witness.

(c) Whether the domestic courts’ decision not to examine a witness undermined the overall fairness of the proceedings

167. The Court considers that the examination of the impact which a decision refusing to examine a defence witness at the trial has on the overall fairness of the proceedings is indispensable in every case [...]. Compliance with the requirements of a fair trial must be examined in each case having regard to the development of the proceedings as a whole and not on the basis of an isolated consideration of one particular aspect or one particular incident [...].

168. In the Court’s opinion, the preservation of overall fairness as the final benchmark for the assessment of the proceedings ensures that the above three-pronged test does not become excessively rigid or mechanical in its application. While the conclusions under the first two steps of that test would generally be strongly indicative as to whether the proceedings were fair, it cannot be excluded that in certain, admittedly exceptional, cases considerations of fairness might warrant the opposite conclusion.”⁶

(i) de getuige [betrokkene 1] in een interview heeft gezegd dat hij [betrokkene 2] zou hebben herkend ter terechtzitting van de zaak in Arnhem, terwijl hij ten aanzien van de verdachte een dergelijke uitlating niet heeft gedaan;

(ii) de getuige [betrokkene 1] heeft meegewerkt aan een compositietekening, maar het signalement van beide mannen niet overeenkomt met het uiterlijk van de verdachte.

De verdediging heeft daarbij opgemerkt dat de getuige [betrokkene 1] , voor zover de verdediging weet, de enige getuige is geweest die iemand op de grond heeft zien liggen en daar personen bij in de buurt heeft gezien.

(i) de getuige [betrokkene 1] algemene en weinig onderscheidende signalementen van de daders heeft gegeven die door het hof niet voor het bewijs worden gebruikt;

(ii) de door journalist opgetekende herkenning van de (destijds) medeverdachte [betrokkene 2] door de getuige [betrokkene 1] – op een terechtzitting in eerste aanleg 14 jaar na het delict – niet noodzakelijk maakt de getuige te vragen of hij de verdachte nu herkent;

(iii) de door de getuige [betrokkene 1] opgegeven signalementen dermate vaag en soms onderling tegenstrijdig zijn dat irrelevant is of de getuige [betrokkene 1] de verdachte ter terechtzitting in eerste aanleg heeft herkend of nu na 18 jaar herkent;

(iv) de vragen over “de totstandkoming van een compositietekening” dermate vaag zijn dat zij het horen niet noodzakelijk maken.

27. Met betrekking tot de eerste stap – de vraag of het getuigenverzoek toereikend is gemotiveerd en relevant is voor het beoordelen van de zaak – heeft het EHRM geoordeeld dat het gaat om “the relevance of a witness’s testimony to the subject matter of the accusation and its ability to influence the outcome of the proceedings”. De reikwijdte omvat “not only motions of the defence to call witnesses capable of influencing the outcome of a trial, but also other witnesses who can reasonably be expected to strengthen the position of the defence”. Het EHRM stelt ook dat “the relevance of a defence witness’ testimony might be so apparent in certain cases that even scant reasoning given by the defence would be sufficient to answer the first question of the test in the affirmative”. In de onderhavige zaak heeft de verdediging bij de onderbouwing van het verzoek duidelijk gemaakt dat de getuige [betrokkene 1] – voor zover de verdediging weet – de enige getuige is geweest die iemand op de grond heeft zien liggen en daar personen bij in de buurt heeft gezien. Mede gelet op die omstandigheid is begrijpelijk dat de verdediging het horen van de getuige relevant acht voor het beoordelen van de zaak. De vraag of de getuige de verdachte als dader heeft herkend bij de terechtzitting van de zaak in Arnhem, houdt immers verband met de waarnemingen die de getuige op de Posbank heeft gedaan.

28. Met betrekking tot de tweede stap – de vraag of de rechter de relevantie van de verklaring heeft onderzocht en toereikende redenen heeft gegeven voor het niet-horen van de getuige – heeft het EHRM geoordeeld dat “the courts cannot be expected to give a detailed answer to every motion of the defence but must provide adequate reasons” en dat in het algemeen “the relevance of testimony and the sufficiency of the reasons advanced by the defence in the circumstances of the case will determine the scope and level of detail of the domestic courts’ assessment of the need to ensure a witness’ presence and examination”. Het EHRM stelt vervolgens: “the stronger and weightier the arguments advanced by the defence, the closer must be the scrutiny and the more convincing must be the reasoning of the domestic courts if they refuse the defence’s request to examine a witness”. Naar mijn oordeel blijkt uit het bestreden arrest dat het hof de relevantie van de verklaring van de getuige [betrokkene 1] heeft onderzocht, en blijkt daaruit ook dat het hof toereikende redenen heeft gegeven voor het niet-horen van de getuige. In het bijzonder acht ik redengevend dat het hof ter onderbouwing heeft gesteld dat de getuige [betrokkene 1] algemene en weinig onderscheidende signalementen van de daders heeft gegeven – dat is een feitelijk oordeel – zodat het hof niet zinvol acht de getuige 18 jaar na het delict opnieuw te horen, en het hof ook niet noodzakelijk vindt te vragen of de getuige de verdachte 14 jaar na het delict heeft herkend tijdens een terechtzitting of tijdens de behandeling door het hof 18 jaar na het delict herkent. Daarbij heeft het hof aangegeven dat het de signalementen die de getuige [betrokkene 1] van de beide mannen heeft gegeven, niet tot het bewijs zal bezigen. Het hof heeft voorts geoordeeld dat de vragen over “de totstandkoming van een compositietekening” dermate vaag zijn dat zij het horen niet noodzakelijk maken. Ook deze reden acht ik toereikend, omdat de verdediging – getuige de onder randnummer 6 geciteerde pleitaantekeningen – geen reden heeft gegeven waarom deze vragen zouden moeten worden gesteld. De verdediging heeft ten aanzien van het verzoek tot het stellen van vragen over de totstandkoming van de compositietekening slechts aangegeven dat het signalement van de mannen op de tekening niet overeenkomt met het uiterlijk van de verdachte. Waarom dat reden zou moeten zijn om vragen te stellen over de totstandkoming van die tekening, kan uit het verzoek echter niet worden opgemaakt.

29. Met betrekking tot de derde stap – de vraag of de beslissing van de rechter om een getuige niet te horen de eerlijkheid van het proces ondergraaft – heeft het EHRM geoordeeld dat deze vraag moet worden beantwoord “having regard to the development of the proceedings as a whole and not on the basis of an isolated consideration of one particular aspect or one particular incident”. Het hof heeft overwogen dat de verdediging “door het niet horen van [betrokkene 1] niet in haar belangen geschaad” is. Uit deze overweging is af te leiden dat het hof heeft beoordeeld of het afwijzen van het getuigenverzoek de belangen van de verdediging en daarmee de eerlijkheid van het proces als geheel aantast en heeft geoordeeld dat dit niet het geval is. Dit oordeel is niet onbegrijpelijk.

De tweede klacht: het gebruik voor het bewijs

31. De tweede klacht houdt in dat het hof de verklaringen van de getuige [betrokkene 1] voor het bewijs heeft gebruikt zonder uit te leggen waarom dat verenigbaar is met het recht op een eerlijk proces dat is neergelegd in art. 6 EVRM.

32. Zoals hiervoor bij de bespreking van de eerste klacht al aan de orde is gekomen, strekte het verzoek van de verdediging tot het horen van de getuige [betrokkene 1] niet tot het uitoefenen van het ondervragingsrecht om de door deze getuige afgelegde verklaringen in het strafdossier te betwisten. Daarnaast heeft het hof – zoals het bij de afwijzing van het verzoek tot het horen van de getuige [betrokkene 1] ook heeft overwogen – bij de bewijsvoering geen gebruik gemaakt van signalementen die deze getuige heeft gegeven van de beide mannen die hij op de Posbank heeft zien lopen. Gelet op het voorgaande hoefde het hof in zijn arrest – anders dan de steller van het middel voorstaat – het gebruik voor het bewijs van verklaringen van de getuige [betrokkene 1] niet nader te motiveren. Het gebruik daarvan kan onder de gegeven omstandigheden immers geen strijd opleveren met het recht op een eerlijk proces in de zin van art. 6 EVRM.

33. De klacht faalt.

Slotsom