Rechtbank Amsterdam, 14-08-2019, ECLI:NL:RBAMS:2019:5827, C/13/646912 / HA ZA 18-416
Rechtbank Amsterdam, 14-08-2019, ECLI:NL:RBAMS:2019:5827, C/13/646912 / HA ZA 18-416
Gegevens
- Instantie
- Rechtbank Amsterdam
- Datum uitspraak
- 14 augustus 2019
- Datum publicatie
- 15 augustus 2019
- ECLI
- ECLI:NL:RBAMS:2019:5827
- Zaaknummer
- C/13/646912 / HA ZA 18-416
Inhoudsindicatie
collectieve actie manipulatie rentebenchmarks, incidentele vordering tot aanhouding i.v.m. Amerikaanse collectieve acties ex art. 33 en 34 Brussel I bis-Vo afgewezen, incidentele vordering tot onbevoegdheid gedeeltelijk toegewezen (art. 8 en 7 Brussel I bis-Vo.
Uitspraak
vonnis
Afdeling privaatrecht
zaaknummer / rolnummer: C/13/646912 / HA ZA 18-416
Vonnis in incident van 14 augustus 2019
in de zaak van
de stichting
STICHTING ELCO FOUNDATION,
gevestigd te Amsterdam,
eiseres in de hoofdzaak,
verweerster in de incidenten,
advocaat mr. W.P. Wijers te Amsterdam,
tegen
1. de coöperatie
COÖPERATIEVE RABOBANK U.A.,
gevestigd te Amsterdam,
gedaagde in de hoofdzaak,
eiseres in het incident tot aanhouding,
advocaat mr. B. Winters te Amsterdam,
2. de rechtspersoon naar buitenlands recht
LLOYDS BANKING GROUP PLC,
gevestigd te Edinburgh (Schotland, Verenigd Koninkrijk),
3. de rechtspersoon naar buitenlands recht
LLOYDS BANK PLC,
gevestigd te Londen (Verenigd Koninkrijk),
gedaagden in de hoofdzaak,
eiseressen in het bevoegdheidsincident,
advocaat mr. C.C.A. van Rest te Amsterdam,
4. de rechtspersoon naar buitenlands recht
UBS AG,
gevestigd te Zürich (Zwitserland),
5. de rechtspersoon naar buitenlands recht
UBS SECURITIES JAPAN CO. LTD,
gevestigd te Tokyo (Japan),
gedaagden in de hoofdzaak,
eiseressen in het bevoegdheidsincident,
advocaat mr. W. Heemskerk te 's-Gravenhage,
6. de rechtspersoon naar buitenlands recht
ICAP PLC,
gevestigd te Londen (Verenigd Koninkrijk),
7. de rechtspersoon naar buitenlands recht
ICAP EUROPE LTD,
gevestigd te Londen (Verenigd Koninkrijk),
gedaagden in de hoofdzaak,
eiseressen in het bevoegdheidsincident,
advocaat mr. S.J.H.M. Berendsen te Amsterdam.
Partijen zullen hierna de Stichting, Rabobank, UBS Zwitserland en UBS Japan (gezamenlijk UBS c.s.), LBG en Lloyds Bank (gezamenlijk Lloyds c.s.), ICAP plc en ICAP Europe (gezamenlijk ICAP c.s) worden genoemd.
1 De procedure
Het verloop van de procedure blijkt uit:
- -
-
de gelijkluidende dagvaardingen van 14 december 2017, met producties,
- -
-
de incidentele conclusie houdende verzoek tot aanhouding van Rabobank van 18 juli 2018, met producties,
- -
-
de incidentele conclusie houdende exceptie van onbevoegdheid van UBS c.s. van 18 juli 2018,
- -
-
de incidentele conclusie houdende exceptie van onbevoegdheid van Lloyds c.s. van 18 juli 2018,
- -
-
de incidentele conclusie houdende exceptie van onbevoegdheid van ICAP c.s. van 18 juli 2018, met producties,
- -
-
de incidentele conclusie van antwoord in de bevoegdheidsincidenten en in het aanhoudingsincident, tevens houdende akte wijziging van eis (ten aanzien van ICAP c.s.),
- -
-
het proces-verbaal van meervoudig pleidooi, gehouden op 18 juni 2019, en de daarin vermelde processtukken,
- -
-
de brief van mr. Winters van 30 juni 2019 met opmerkingen betreffende het proces-verbaal,
- -
-
de (fax)brief van mr. Wijers van 1 juli 2019 met opmerkingen betreffende het proces-verbaal,
- -
-
de (fax)brief van mr. Berendsen van 1 juli 2019 met opmerkingen betreffende het proces-verbaal.
Ten slotte is vonnis bepaald in de incidenten.
2 De feiten voor zover van belang in de incidenten
De statuten van de Stichting bepalen voor zover van belang:
“Definities
Artikel 1.
In deze statuten hebben de volgende met een beginhoofdletter geschreven begrippen de volgende betekenis:
Belanghebbenden: alle personen (daaronder begrepen rechtspersonen) die gedurende de Relevante Periode woonachtig, gevestigd en/of kantoorhoudende (een nevenvestiging of branch daaronder begrepen), waren in de Europese Unie en die volgens het desbetreffende toepasselijke rechtstelsel kwalificeren als of daarmee gelijk te stellen zijn aan:
-
beleggingsondernemingen;
-
kredietinstellingen;
-
verzekeringsondernemingen;
-
instelling voor collectieve belegging in effecten en de beheermaatschappijen daarvan;
-
pensioenfondsen en de beheermaatschappijen daarvan;
-
(andere) krachtens communautaire wetgeving van de Europese Unie of het nationale recht van een lidstaat vergunninghoudende of gereglementeerde financiële instellingen;
-
een partij die in de uitoefening van beroep of bedrijf voor eigen rekening beleggingsactiviteiten verricht en/of
-
authorised investment managers,
en die direct of indirect:
i. een of meer transacties hebben verricht in afgeleide of niet-afgeleide financiële instrumenten waarop rente is betaald die was gekoppeld aan of afgeleid was van:
- de ‘London Interbank Offered Rate’ (‘LIBOR’) ter zake van de Japanse Yen (‘JPY LIBOR’), Britse Pond (‘GBP LIBOR’), Amerikaanse Dollar (‘USD LIBOR’) en/of Zwitserse Franc (‘CHF LIBOR’);
- de Euro Interbank Offered Rate (‘EURIBOR’);
- de ‘Tokyo Interbank Offered Rate’ (‘TIBOR’) ter zake van de Japanse Yen in de offshore markt (ook wel aangeduid als de Euroyen markt);
- de ‘Singapore Interbank Offered Rate’ (‘SIBOR’);
- de ‘Singapore Swap Offer Rate’ (‘SOR’);
- de ‘Bank Bill Swap’ (‘BBSW’) en/of
- de ‘Hong Kong Interbank Offered Rate’ (‘HIBOR’);
ii. op een lening rente hebben betaald die was gekoppeld aan of afgeleid was van JPY LIBOR, GBP LIBOR, USD LIBOR, CHF LIBOR, EURIBOR, TIBOR, SIBOR, SOR, BBSW en/of HIBOR, dan wel
iii. een of meer transacties dan hiervoor vermeld hebben verricht in welk verband een vergoeding is betaald die gerelateerd was aan, verwees naar of anderszins verband hield met JPY LIBOR, GBP LIBOR, USD LIBOR, CHF LIBOR, EURIBOR, TIBOR, SIBOR, SOR, BBSW en/of HIBOR,
welke transacties en/of betalingen hebben plaatsgevonden gedurende de Relevante Periode en welke transacties en/of betalingen buiten de Verenigde Staten van Amerika hebben plaatsgevonden.”
EURIBOR (Euro InterBank Offered Rate) en LIBOR (London InterBank Offered Rate) zijn verzamelnamen voor dagelijks gepubliceerde rentebenchmarks.
De EURIBOR-rentebenchmarks (voor verschillende looptijden) kwamen - in de in deze zaak relevante periode - tot stand doordat een groot aantal Europese banken die zijn aangesloten bij de European Banking Federation (de panelbanken) iedere werkdag aan Thomson Reuters doorgaf (submit) tegen welk rentetarief zij dachten dat een hypothetische grootbank ongedekte leningen in euro’s met verschillende looptijden kon verstrekken of aantrekken. Nadat Thomson Reuters van alle panelbanken de tarieven had ontvangen, werden de laagste en de hoogste weggestreept en vormde het gemiddelde van de overgebleven waarden de EURIBOR-rentebenchmark voor de betreffende looptijd.
De verschillende LIBOR-rentebenchmarks (voor verschillende valuta en verschillende looptijden) komen tot stand doordat een selectie van banken die zijn aangesloten bij de British Bankers’ Association (de panelbanken) elke werkdag aan Thomson Reuters doorgeeft (submit) tegen welk rentetarief zij op dat moment in de interbancaire geldmarkt een lening verwacht te kunnen aantrekken. Elke LIBOR-(valuta)rentebenchmark heeft een eigen samenstelling van de panelbanken. Nadat Thomson Reuters van alle panelbanken de tarieven heeft ontvangen, worden de laagste en de hoogste weggestreept en vormt het gemiddelde van de overgebleven waarden de LIBOR-rentebenchmark voor de betreffende valuta en betreffende looptijd.
Rabobank was (in de in deze zaak relevante periode) panelbank voor EURIBOR en (in ieder geval) USD LIBOR, GBP LIBOR en JPY LIBOR.
UBS Zwitserland was (in de in deze zaak relevante periode) panelbank voor EURIBOR en (in ieder geval) USD LIBOR, GBP LIBOR, JPY LIBOR en CHF LIBOR.
UBS Japan was (in de in deze zaak relevante periode) panelbank voor (in ieder geval) JPY LIBOR en Euroyen TIBOR.
Lloyds Bank was (in de in deze zaak relevante periode) panelbank voor USD LIBOR, GBP LIBOR en JPY LIBOR.
ICAP Europe is een interdealer broker, zij bemiddelt tussen financiële instellingen die opereren als handelaren in onder meer financiële instrumenten. Zij is zelf geen partij bij financiële transacties.
Vanaf medio 2010 zijn er meerdere onderzoeken uitgevoerd door verschillende autoriteiten uit de Verenigde Staten van Amerika (hierna: de VS), Europa en Azië naar manipulatie(pogingen) ten aanzien van verschillende rentebenchmarks. Voortbordurend op deze onderzoeken zijn in de VS vanaf 2011 in totaal zeventien collectieve acties (class actions) aanhangig gemaakt tegen (onder meer) Rabobank. Daarvan is er inmiddels één definitief geëindigd (Payne, et al. Bank of America Corp., et al., zaak 13-CV-00598) doordat de vorderingen jegens Rabobank en de andere gedaagden door de Amerikaanse rechter in eerste aanleg zijn afgewezen. Verder zijn er twee collectieve acties ten aanzien van GBP LIBOR geconsolideerd. Thans zijn er nog vijftien Amerikaanse collectieve acties jegens Rabobank (in eerste instantie of hoger beroep) aanhangig, te weten:
- -
-
i) Mayor and City Council of Baltimore, et al. v. Bank of America Corp., et al. (USD LIBOR),
- -
-
ii) Metzler Inv. GmbH v. Credit Suisse AG, et al. (USD LIBOR),
- -
-
iii) Gelboim v. Credit Suisse Group AG, et al. (USD LIBOR),
- -
-
iv) Laydon v. Mizuho Bank Ltd., et al. (TIBOR en/of JPY LIBOR),
- -
-
v) The Berkshire Bank v. Bank of America Corp., et al. (USD LIBOR),
- -
-
vi) 33-35 Green Pond Road Assoc., LLC v. Bank of America Corp., et al
(USD LIBOR),
- -
-
vii) Lieberman v. Credit Suisse Group AG, et al (USD LIBOR),
- -
-
viii) Courtyard at Amwell II, LLC et al. v. Bank of America Corp. (USD LIBOR),
- -
-
ix) Los Angeles Cty. Employee Retirement Assoc. v. Bank of America Corp., et al. (USD LIBOR),
- -
-
x) Guaranty Bank & Trust Co. v. Credit Suisse Group AG, et al. (USD LIBOR),
- -
-
xi) County of Riverside v. Bank of America Corp., et al. (USD LIBOR),
- -
-
xii) Sullivan v. Barclays PLC, et al. (EURIBOR),
- -
-
xiii) Nat’l Asbestos Workers Pension Fund, et al. v. Bank of America Corp., et al. (USD LIBOR),
- -
-
xiv) Sonterra Capital Master Fund, Ltd. v. Barclays Bank PLC, et al. (GBP LIBOR),
- -
-
xv) Sonterra Capital Master Fund Ltd., et al. v UBS AG et al. (JPY LIBOR en Euroyen TIBOR).
De procedures (i) tot en met (xv) zullen hierna worden aangeduid als de Amerikaanse Collectieve Acties.
In de hiervoor als (iv) genoemde Amerikaanse Collectieve Actie was ook ICAP c.s. betrokken. De Amerikaanse rechter in eerste aanleg heeft zich in die procedure ten aanzien van ICAP c.s. onbevoegd verklaard. Verder is ICAP c.s. betrokken in de hiervoor als (xv) genoemde Amerikaanse Collectieve Actie.
3 De vorderingen in de hoofdzaak
De Stichting vordert, na wijziging van eis, in de hoofdzaak dat de rechtbank, voor zover mogelijk uitvoerbaar bij voorraad,
Primair: voor recht verklaart dat:
I. Rabobank (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2005 tot en met 30 november 2010 jegens Belanghebbenden (zoals gedefinieerd in de statuten) onrechtmatig heeft gehandeld, omdat zij haar interne (administratieve) organisatie en/of interne toezichtsapparaat zodanig had ingericht (een nalaten daaronder begrepen) dat het manipuleren van benchmarks daardoor in de hand werd gewerkt, althans werd mogelijk gemaakt,
II. UBS c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2001 tot en met 30 juni 2010 jegens Belanghebbenden onrechtmatig heeft gehandeld, omdat zij haar interne (administratieve) organisatie en/of interne toezichtsapparaat zodanig had ingericht (een nalaten daaronder begrepen) dat het manipuleren van benchmarks daardoor in de hand werd gewerkt, althans werd mogelijk gemaakt,
III. Lloyds c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2006 tot en met 31 juli 2009 jegens Belanghebbenden onrechtmatig heeft gehandeld, omdat zij haar interne (administratieve) organisatie en/of interne toezichtsapparaat zodanig had ingericht (een nalaten daaronder begrepen) dat het manipuleren van benchmarks daardoor in de hand werd gewerkt, althans werd mogelijk gemaakt,
IV. ICAP c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 juli 2006 tot en met 31 december 2010 jegens Belanghebbenden onrechtmatig heeft gehandeld, omdat zij haar interne (administratieve) organisatie en/of interne toezichtsapparaat zodanig had ingericht (een nalaten daaronder begrepen) dat het manipuleren van benchmarks daardoor in de hand werd gewerkt, althans werd mogelijk gemaakt,
V. Rabobank (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2005 tot en met 30 november 2010 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, wier gedragingen aan haar zijn toe te rekenen, rentebenchmarks heeft/hebben gemanipuleerd,
VI. UBS c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2001 tot en met 30 juni 2010 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft/hebben gemanipuleerd,
VII. Lloyds c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2006 tot en met 31 juli 2009 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft/hebben gemanipuleerd,
VIII. ICAP c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 juli 2006 tot en met 31 december 2010 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft/hebben gemanipuleerd, althans het manipuleren van rentebenchmarks heeft/hebben gefaciliteerd en andere gedaagden daarbij heeft/hebben geadviseerd,
IX. Rabobank (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2005 tot en met 30 november 2010 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan Rabobank is toe te rekenen, heeft/hebben samengespannen met een of meer andere gedaagden, welke samenspanning een ‘overeenkomst’ althans ‘onderling afgestemde gedragingen’ vormt in de zin van artikel 101 VWEU, teneinde rentebenchmarks te manipuleren,
X. UBS c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2001 tot en met 30 juni 2010 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan UBS c.s. is toe te rekenen, heeft/hebben samengespannen met een of meer andere gedaagden, welke samenspanning een ‘overeenkomst’ althans ‘onderling afgestemde gedragingen’ vormt in de zin van artikel 101 VWEU, teneinde rentebenchmarks te manipuleren,
XI. Lloyds c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2006 tot en met 31 juli 2009 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan Lloyds c.s. is toe te rekenen, heeft/hebben samengespannen met een of meer andere gedaagden, welke samenspanning een ‘overeenkomst’ althans ‘onderling afgestemde gedragingen’ vormt in de zin van artikel 101 VWEU, teneinde rentebenchmarks te manipuleren,
XII. ICAP c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 juli 2006 tot en met 31 december 2010 onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan ICAP c.s. is toe te rekenen, heeft/hebben samengespannen met een of meer andere gedaagden, welke samenspanning een ‘overeenkomst’ althans ‘onderling afgestemde gedragingen’ vormt in de zin van artikel 101 VWEU, teneinde rentebenchmarks te manipuleren,
XIII. Rabobank, gelet op het onrechtmatig manipuleren van rentebenchmarks door haar en/of door een of meer mede-gedaagden, en gelet op de kans op het aldus door haar en/of door een of meer mede-gedaagden toebrengen van schade aan Belanghebbenden, zich had moeten onthouden van haar in groepsverband verrichte gedragingen ten aanzien van de rentebenchmarks met een of meer van haar mede-gedaagden zoals bedoeld in artikel 6:166 lid 1 BW,
XIV. UBS c.s., gelet op het onrechtmatig manipuleren van rentebenchmarks door haar en/of door een of meer mede-gedaagden, en gelet op de kans op het aldus door haar en/of door een of meer mede-gedaagden toebrengen van schade aan Belanghebbenden, zich had moeten onthouden van haar in groepsverband verrichte gedragingen ten aanzien van de rentebenchmarks met een of meer van haar mede-gedaagden zoals bedoeld in artikel 6:166 lid 1 BW,
XV. Lloyds c.s., gelet op het onrechtmatig manipuleren van rentebenchmarks door haar en/of door een of meer mede-gedaagden, en gelet op de kans op het aldus door haar en/of door een of meer mede-gedaagden toebrengen van schade aan Belanghebbenden, zich had moeten onthouden van haar in groepsverband verrichte gedragingen ten aanzien van de rentebenchmarks met een of meer van haar mede-gedaagden zoals bedoeld in artikel 6:166 lid 1 BW,
XVI. ICAP c.s., gelet op het onrechtmatig manipuleren van rentebenchmarks door haar en/of door een of meer mede-gedaagden, en gelet op de kans op het aldus door haar en/of door een of meer mede-gedaagden toebrengen van schade aan Belanghebbenden, zich had moeten onthouden van haar in groepsverband verrichte gedragingen ten aanzien van de rentebenchmarks met een of meer van haar mede-gedaagden zoals bedoeld in artikel 6:166 lid 1 BW,
XVII. Rabobank (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2005 tot en met 30 november 2010 ongerechtvaardigd is verrijkt ten koste van Belanghebbenden,
XVIII. UBS c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2001 tot en met 30 juni 2010 ongerechtvaardigd is verrijkt ten koste van Belanghebbenden,
XIX. Lloyds c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 januari 2006 tot en met 31 juli 2009 ongerechtvaardigd is verrijkt ten koste van Belanghebbenden,
ICAP c.s. (op structurele en/of doorlopende basis) in de periode van 1 juli 2006 tot en met 31 december 2010 ongerechtvaardigd is verrijkt ten koste van Belanghebbenden,
Subsidiair, voor zover de primaire vorderingen onder V tot en met VIII niet toewijsbaar zijn, voor recht verklaart dat:
Rabobank op de in paragraaf 10.1.20, 10.1.22 en 10.1.34 van de dagvaarding vermelde dagen, onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft gemanipuleerd,
UBS c.s. op de in paragraaf 11.1.13 van de dagvaarding vermelde dagen, onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft gemanipuleerd,
Lloyds c.s. op de in paragraaf 12.1.8 van de dagvaarding vermelde dagen, onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft gemanipuleerd,
ICAP c.s. op de in paragraaf 13.1.17 van de dagvaarding vermelde dagen, onrechtmatig heeft gehandeld jegens Belanghebbenden doordat zij, althans haar werknemers, welk gedrag aan haar is toe te rekenen, rentebenchmarks heeft gemanipuleerd,
Een en ander met hoofdelijke veroordeling van gedaagden in de proceskosten, waaronder de nakosten, vermeerderd met wettelijke rente.
De vorderingen onder I tot en met IV zullen hierna ook worden aangeduid als de Interne Organisatie-vorderingen, de vorderingen onder V tot en met VIII als de Manipulatie-vorderingen, de vorderingen onder IX tot en met XII als de Samenspanning-vorderingen, de vorderingen onder XIII tot en met XVI als de Groepsaansprakelijkheid-vorderingen, de vorderingen onder XVII tot en met XX als de Ongerechtvaardigde Verrijking-vorderingen en de subsidiaire vorderingen onder XXI tot en met XXIV als de Specifieke Data-vorderingen.