Rechtbank Amsterdam, 20-03-2024, ECLI:NL:RBAMS:2024:1512, C/13/719848 / HA ZA 22-524

De vorderingen van Fossielvrij zijn integraal weergegeven in de aan dit vonnis gehechte bijlage. In het tussenvonnis van 7 juni 2023 (hierna: het tussenvonnis) is op een deel van deze vorderingen al een (eind)beslissing genomen (zie ECLI:RBAMS:2023:3499). Ter beoordeling staan nog – samengevat – de vorderingen van Fossielvrij, voor zover mogelijk uitvoerbaar bij voorraad:

Ten behoeve van de door artikel 1018e lid 2 Rv voorgeschreven beoordeling van de precieze inhoud van de collectieve vordering heeft de rechtbank Fossielvrij op basis van het tussenvonnis in de gelegenheid gesteld om zich uit te laten over de vraag of beoordeling van alle negentien in de dagvaarding genoemde uitingen nog actueel is en haar vorderingen hierop eventueel aan te passen. Fossielvrij heeft daarop verklaard belang te hebben bij haar oorspronkelijke vorderingen, ook voor wat betreft in de dagvaarding genoemde uitingen die niet meer worden gevoerd door KLM en dat zij om die reden haar eis of de gronden daarvan niet heeft gewijzigd.

De rechtbank merkt op dat uit de stellingen van Fossielvrij blijkt dat zij in vordering IV niet zozeer de Richtlijn oneerlijke handelspraktijken bedoelt als wel de Wet oneerlijke handelspraktijken oftewel afdeling 3A van titel 3 van boek 6 van het Burgerlijk Wetboek (artikelen 6:193a tot en met 6:193j BW). Uit de stellingen van KLM blijkt dat ook zij Fossielvrij aldus heeft begrepen. Deze lezing past ook bij de aard en het doel van een Europese richtlijn en een nationale implementatiewet. Vordering IV wordt daarom gelezen zoals Fossielvrij heeft bedoeld.

De rechtbank constateert dat alleen in de omschrijving van de verbodsvordering “reclame-uitingen met een tekst gelijk of soortgelijk daaraan” tot uitdrukking worden gebracht en in de omschrijving van de verwijderingsvordering “uitlatingen die daarop variëren maar wezenlijk dezelfde strekking hebben”. De vorderingen tot een verklaring voor recht en tot een bevel tot rectificatie beperken zich tot de negentien in de dagvaarding beschreven reclame-uitingen. Voor zover Fossielvrij ervan uitgaat dat ook de gevorderde verklaring voor recht en het gevorderde bevel tot rectificatie zich uitstrekken over “soortgelijke uitlatingen” gaat de rechtbank hier niet in mee. Dit maakt geen deel uit van het petitum.

De rechtbank bepaalt dus op de voet van artikel 1018e lid 2 Rv de inhoud van de collectieve vordering op de door Fossielvrij ingestelde vorderingen, met de hiervoor vermelde opmerking.

Fossielvrij stelt dat het doel van haar vorderingen is om KLM te laten stoppen met het misleiden van consumenten, omdat KLM met die misleiding de schadelijke groei van de luchtvaart in stand houdt. Ook wil Fossielvrij dat de schade, in de vorm van de onjuiste beeldvorming die door de campagnes is ontstaan, wordt hersteld. Fossielvrij stelt daarbij negentien uitingen centraal die KLM heeft gedaan in het kader van haar “Fly Responsibly”-campagne en het product “CO2ZERO” en de marketing rondom de “KLM Real Deal Dagen”. De gemene deler van de uitingen ziet volgens Fossielvrij op drie onderdelen. Ten eerste gebruikt KLM de term duurzaam terwijl haar producten verre van duurzaam zijn. Ten tweede stelt KLM dat zij klimaatverandering aanpakt terwijl zij in feite inzet op groei van de luchtvaart. Geen van de maatregelen waar KLM op inzet weegt op tegen die groei. Ten derde biedt KLM CO2-compenserende producten aan terwijl deze het klimaateffect van vliegen niet op geldige wijze compenseren of verminderen.

Paragraaf 2.1 (“Kern van de zaak”) van de dagvaarding is in het tussenvonnis geciteerd. Fossielvrij beschrijft daarbij onder meer het volgende:

3. Deze zaak ziet op de urgente plicht van bedrijven als KLM, die de meest vervuilende producten verkopen die vandaag de dag beschikbaar zijn, om eerlijk te zijn over de mate waarin zij en hun producten bijdragen aan schadelijke klimaatverandering.

4. De luchtvaartindustrie is een grote verbruiker van fossiele brandstof, te weten aardolie in de vorm van kerosine. KLM, als grootste luchtvaartmaatschappij van Nederland, heeft een zeer grote impact op het klimaat, met name door de CO2-emissies van haar vliegtuigen bij het verbranden van kerosine, de broeikasgas-uitstoot van de gehele toeleveringsketen van de kerosine, de andere broeikasgassen die vliegtuigen uitstoten, en het opwarmende effect dat anderszins wordt veroorzaakt door haar vluchten.

5. KLM geeft hiervan een misleidende voorstelling in haar advertenties en andere mededelingen aan het publiek. In haar communicatie, die duizenden zo niet miljoenen mensen bereikt, vertelt KLM het publiek dat zij “samen met [ons] een duurzamere toekomst kan creëren” en zegt zij dat zij “samen op weg is naar duurzaam reizen”. Als een klant online een ticket koopt, heeft hij/zij de mogelijkheid om zijn/haar impact te “compenseren” en te “verminderen”, met een product dat wordt aangeprezen als “CO2ZERO”. Deze marketing wordt doorspekt met beelden van groene blaadjes, jongere generaties en van futuristische vliegtuigen.

6. Deze beweringen klinken groen, maar zijn vaag, fundamenteel onjuist en in strijd met de Richtlijn oneerlijke handelspraktijken (...) (“Richtlijn OHP”). Wie de moeite neemt om diep in de website van KLM te kijken voor een onderbouwing, ziet dat KLM mensen vertelt dat zij en de bredere luchtvaartindustrie op schema liggen om de internationaal afgesproken temperatuurdoelstelling uit het Klimaatakkoord van Parijs te halen. KLM vermeldt echter niet, en dat is cruciaal, dat zowel KLM als de luchtvaartindustrie rekenen op verdere “business as usual” groei van het luchtverkeer, iets wat volledig in strijd is met de doelstelling van Parijs. Dergelijke groei is het tegenovergestelde van de “Fly Responsibly” claim van KLM en die zij gebruikt als een merk en logo – een claim die zowel een uitnodiging is aan het publiek als een loftuiting over de eigen verantwoordelijkheid van KLM. De claims suggereren dat KLM zich volledig inzet om de klimaatcrisis aan te pakken en daar de oplossingen voor heeft. Deze reclame wekt daarbij bij passagiers het valse vertrouwen dat vliegen duurzaam kan geschieden, ook bij mensen die juist bezorgd zijn over vliegen en het klimaat. Fossielvrij wil dat deze “greenwashing” stopt.

8. (...) Regelmatig, en in 2022 was dat bijvoorbeeld op 17 mei 2022, lanceert KLM een kortingsactie waarbij mensen worden aangemoedigd om gedurende enkele weken met korting te vliegen naar een reeks van bestemmingen. Sinds dit jaar heet deze kortingsactie de “KLM Real Deal Dagen” (...). In het kader van deze actie kan men bijvoorbeeld retour vliegen naar New York voor slechts € 349. KLM bood dit jaar aan dat als men zo’n goedkope vlucht boekt en ervoor kiest om een bijdrage te doen aan de kosten van KLM voor het toevoegen van SAF, KLM dat bedrag “verdubbelt”. Per saldo zet dit echter alleen maar aan tot méér vliegen en komt er veel meer CO2 in de atmosfeer dan wanneer iemand deze kortingsactie aan zich voorbij zou laten gaan.

9. De duurzaamheidsclaims die KLM maakt in het kader van deze campagnes, zijn naar het oordeel van Fossielvrij misleidend. Fossielvrij vordert daarom in deze zaak dat KLM die uitingen rectificeert en niet meer herhaalt. (...)

11. Fossielvrij vordert niet dat vliegen verboden wordt of dat KLM de deuren sluit. Fossielvrij is wel van mening dat het publiek recht heeft op de waarheid rond KLM en haar product, en in het bijzonder het feit dat, met het oog op klimaat, van “duurzamer” of “verantwoord” vliegen geen sprake is en dat het enige duurzame dat KLM kan doen minder vliegtuigen laten vliegen is. Fossielvrij is van mening dat om de luchtvaart in lijn te brengen met de doelstelling van Parijs, mensen geïnformeerd moeten worden en sociale normen en bewustzijn over vliegen moeten veranderen. Fossielvrij wil daarom dat het publiek niet door KLM in slaap wordt gesust met groene praatjes, en dan daadwerkelijk gaat geloven dat er bij het boeken van een vlucht met KLM ook maar enigszins bijgedragen wordt aan het tegengaan van de schade van klimaatverandering. De klimaatcrisis is urgent, en de mate waarin bedrijven bijdragen aan het behalen van klimaatdoelen of juist daaraan in de weg staan, mag door bedrijven zoals KLM die ernstige vervuiling veroorzaken, niet verbloemd worden.

KLM betwist dat de omstreden uitingen misleidend zijn en vindt dat het haar vrij staat te communiceren over haar duurzaamheidsinspanningen. KLM betwist dat Fossielvrij nog belang heeft bij toewijzing van haar vorderingen, onder meer omdat de negentien uitingen waar het om gaat niet meer worden gevoerd. KLM concludeert daarom tot niet-ontvankelijkverklaring van Fossielvrij in haar vorderingen, met veroordeling van Fossielvrij in de proceskosten.

Paragraaf 1.1 (“De inzet van deze procedure”) van de tweede conclusie van antwoord van KLM luidt, voor zover hier van belang:

1. KLM is hard aan het werk om haar operaties duurzamer te maken. KLM vervangt haar huidige vloot door toestellen die tientallen procenten minder CO2 uitstoten dan hun voorgangers. KLM bouwt aan een goede positie voor de inkoop van duurzamere vliegtuigbrandstof – met succes. KLM voert allerlei operationele verbeteringen door, zij gaat partnerschappen aan met start-ups en onderzoeksteams om innovatie aan te jagen en werkt ook aan het verduurzamen van de grondoperaties (o.a. taxiën) en van de dienstverlening aan boord.

2. KLM doet dat in het besef dat haar voornaamste bedrijfsactiviteiten nu niet duurzaam zijn, en dat ook niet met een druk op de knop kunnen worden. Daarom werkt zij aan veel projecten tegelijk, die elk een grote of kleine bijdrage leveren aan haar klimaatdoelstellingen.

3. Om ervoor te zorgen dat KLM haar ambities op klimaatgebied kan waarmaken, heeft KLM de steun nodig van haar (potentiële) klanten, van medewerkers, overheden en industriepartners en zelfs concurrenten. Daarom communiceert KLM over haar inspanningen en ambities op het gebied van duurzaamheid, onder andere door een branding campagne. (...)

5. De beoordeling of een uiting misleidend is en daarmee een oneerlijke handelspraktijk (zoals bedoeld in artikel 6:193a e.v. BW) vergt dat zorgvuldig wordt gekeken naar wat er in de uiting staat, wat de context van die uiting is en hoe de gemiddelde consument die zal interpreteren. Fossielvrij stelt daarover vrijwel niets concreets.

6. Wanneer er op zo’n zorgvuldige manier gekeken wordt naar de uitingen van KLM die centraal staan in deze procedure, wordt duidelijk dat die uitingen een correct beeld geven, genuanceerd zijn en voldoende onderbouwd zijn met feiten.

11. KLM heeft in de ontvankelijkheidsfase toegelicht dat Fossielvrij geen belang heeft bij haar vorderingen. Ten eerste omdat KLM de negentien uitingen die de dagvaarding wil laten verbieden, niet meer voert. Ten tweede omdat de uitingen van KLM er niet voor zorgen dat mensen die overwegen minder te gaan vliegen, door de uitingen worden overgehaald om tóch te gaan vliegen – ze worden hooguit overgehaald om te reizen met KLM in plaats van met een andere vliegmaatschappij.

Op de stellingen over en weer wordt hierna, in het kader van de beoordeling, nader ingegaan.