Parket bij de Hoge Raad, 28-10-2022, ECLI:NL:PHR:2022:998, 22/00053

In het principaal cassatieberoep gaat het om nog één resterend geschilpunt ten gevolge van de echtscheiding, dat ziet op een vermeende vordering van de vrouw op de man van € 435.000,- wegens geldlening.⁵

Het principale cassatiemiddel bevat vijf onderdelen.

Onderdeel 1 is gericht tegen rov. 5.8, waarin het hof het standpunt van de vrouw als volgt heeft weergegeven (voor de leesbaarheid citeer eveneens rov. 5.9 waarin het standpunt van de man wordt weergegeven):

Het onderdeel klaagt dat het hof heeft verzuimd bij het samenvatten van het standpunt van de vrouw onder 5.8 op te nemen dat het bedrag van de lening van € 435.000,- niet als betaling kon worden opgevat, omdat dat bedrag veel meer is dan de koopprijs voor het 40% aandeel van de woning aan de [a-straat 1] . Daarnaast is van belang dat de vrouw heeft aangegeven dat partijen gewend waren om aantekeningen te maken op hun overschrijvingen. Voorts geeft de volgorde van de zinnen aan het slot van 5.8, aldus het onderdeel, een onjuiste indruk van het standpunt van de vrouw. De vrouw was alleen bereid om de man weer een grote lening te verstrekken als zij daarnaast een aandeel zou krijgen in de nieuwe woning. Met dat 40% aandeel zou de vrouw gecompenseerd worden voor de enorme winst, die de man op het huis aan de [b-straat 1] in [plaats 3] bij de verkoop van € 3.100.000,- had gemaakt, mede door de lening van de vrouw van € 500.000,-.

Ik meen dat de vrouw in cassatie geen zelfstandig belang heeft bij de in dit onderdeel opgenomen klacht over de weergave door het hof van het standpunt van de vrouw voor zover er in de volgende onderdelen geen hierop voortbouwende cassatieklacht is gericht tegen de rechtsoverwegingen van het hof. Onderdeel 1 zal dan ook in zoverre bij de bespreking van de volgende onderdelen worden betrokken.

Onderdeel 2, dat drie subonderdelen bevat, is gericht tegen rov. 5.10, waarin het hof als volgt heeft geoordeeld (ik citeer eveneens rov. 5.11, waartegen de onderdelen 3 en 4 zijn gericht):

In subonderdeel 2.1 wordt – samengevat – geklaagd dat het hof in rov. 5.10 met de overweging “Niettemin overweegt het hof dat de vraag of al dan niet sprake was van een lening en de wijze van verdeling van de verkoopopbrengst van de betreffende woning niet volledig los van elkaar kunnen worden gezien.” buiten de rechtsstrijd is getreden door opnieuw de verdeling aan de orde te stellen en daarmee het verweer van de man tegen de door de vrouw gestelde geldlening uit te breiden. Daarmee miskent het hof, aldus het subonderdeel, dat de man geen vergoedingsvordering heeft ingesteld voor het -om niet- verkrijgen van het aandeel van de vrouw in de woning, welke eventuele vordering zou hebben kunnen leiden tot een andere verdeling dan de door de rechtbank vastgestelde verdeling van de verkoopopbrengst. Die proceskeuze heeft de man echter niet gemaakt en daarmee is het recht van de vrouw op het aandeel in de overwaarde van de woning definitief vastgesteld.

De subonderdelen 2.2 en 2.3 alsmede de onderdelen 3 en 4 lenen zich voor gezamenlijke behandeling. Ik geef om die reden hierna eerst de (sub)onderdelen weer alvorens tot behandeling over te gaan.

Subonderdeel 2.2 klaagt dat het hof met het oordeel aan het slot van rov. 5.10 dat de vordering van de vrouw op de man van € 435.000,- alleen toewijsbaar is wanneer zowel komt vast te staan dat de vrouw dit bedrag aan de man heeft geleend als dat zij haar eigendomsaandeel van 40% om niet heeft verkregen, heeft blijk gegeven van een onjuiste rechtsopvatting ten aanzien van een overeenkomst van geldlening en voor zover dat oordeel berust op de gedachte dat alsnog moet komen vast te staan dat de vrouw haar aandeel om niet zou hebben verkregen, het hof onvoldoende inzicht heeft gegeven in de gevolgde gedachtegang nu, zoals eerder gezegd, eveneens vast staat dat de man geen -al dan niet voorwaardelijke- vergoedingsvordering tegen de vrouw heeft ingesteld voor haar 40% aandeel in de woning voor het geval de stelling van de vrouw, dat er sprake is van een geldlening, zou worden toegewezen. De vraag of er sprake is van een geldlening, die terugbetaald moet worden, staat, aldus het subonderdeel, los van de vastgestelde verdeling van de verkoopopbrengst, waartegen de man immers niet heeft gegriefd.

In subonderdeel 2.3 wordt geklaagd dat het hof in voormelde overweging, die erop neerkomt dat voor het antwoord op de vraag of er sprake is van een geldlening mede bepalend is of komt vast te staan dat de vrouw haar aandeel om niet heeft verkregen, heeft miskend dat de vrouw heeft gesteld dat zij haar aandeel in de woning heeft verkregen ter compensatie van het niet delen in de aanzienlijke winst op de verkoop voor een bedrag van 3,1 miljoen euro van de tweede woning in Frankrijk, voor de bouw waarvan de vrouw destijds aan de man een lening heeft verstrekt van € 500.000,-. Die stelling heeft rechtsgevolg en is niet door de man betwist. Daarnaast heeft de vrouw aanspraak gemaakt op haar aandeel in de woning voor het wederom in 2012, ter financiering van de woning in [plaats 2] , aan de man lenen van een bedrag van € 435.000,-, welk bedrag aanzienlijk meer is dan het evenredig aandeel van 40% van de aankoopsom in 2012 van € 1225.000,-. Welbeschouwd heeft de vrouw nauwelijks een jaar nadat zij de lening van € 500.000,- in 2011 nominaal had teruggekregen, het merendeel van dat bedrag in augustus 2012 al weer aan de man terug overgemaakt als lening voor de financiering van de woning in [plaats 2] . Op dit punt berust het oordeel van het hof op een onjuiste feitelijke grondslag, althans is de gevolgde gedachtegang van het hof onvoldoende inzichtelijk en daarmee onbegrijpelijk, nu het hof voorbij gaat aan de essentiële stelling van de vrouw dat het bedrag van de lening ad € 435.000,- zelfs 75,65% van de aankoopsom van de woning ad € 1.225.000,- bedroeg. Daarop stuit immers het verweer van de man af, aldus het subonderdeel, dat de vrouw het bedrag van € 435.000,- aan hem heeft willen betalen ter verkrijging van haar eigendomsaandeel van 40%.

Tot slot wordt in onderdeel 2 geklaagd dat voormelde onjuiste rechtsopvatting aan het slot van rov. 5.10 door werkt in het midden van rov. 5.11, waar het hof overweegt dat daarnaast heeft te gelden dat voor toewijzing van de vordering van de vrouw nog moet komen vast te staan, dat tussen partijen is afgesproken dat zij haar eigendomsaandeel van 40% om niet zou verkrijgen.

Onderdeel 3 is gericht tegen rov. 5.11 (zie hiervoor onder 3.6 voor een weergave hiervan).

In onderdeel 3 wordt door de vrouw allereerst naar voren gebracht dat het hof aan het begin van rov. 5.11 vaststelt dat de vrouw aan de man een bedrag van € 435.000,- met de omschrijving ‘lening’ heeft overgemaakt. Gegeven het feit dat dit bedrag tot op heden niet door de man aan de vrouw is terugbetaald, heeft de vrouw in beginsel aan haar stelplicht voldaan om de grondslag van haar vordering te kwalificeren als een overeenkomst van geldlening, die moet worden terugbetaald. Pas bij de voorbereiding van het hoger beroep heeft de vrouw extra stukken kunnen krijgen bij [A] , waaruit de uitgebreid beschreven opdracht tot overschrijving naar de man van een bedrag ad € 435.000,- met de herhaalde vermelding ‘lening’. De in eerste aanleg nog door de man ontkende ontvangst van het bedrag van de aandelenoverdracht ad € 156.952,78, wordt in het verweerschrift in appel door de man alsnog erkend.

Het onderdeel klaagt vervolgens dat zonder nadere uitleg onjuist althans onbegrijpelijk is de overweging van het hof dat de man de vordering van de vrouw voldoende gemotiveerd zou hebben betwist met de stelling dat de vrouw ten tijde van de opdracht aan de bank wel de optie heeft gehad om € 435.000,- aan de man te lenen, maar dat de vrouw daarna, kennelijk in de periode van 21 tot 31 augustus 2012, ervoor zou hebben gekozen om hetzelfde bedrag aan de man te betalen op de enkele grond dat zij op 31 augustus 2012 een aandeel van 40% in de woning geleverd heeft gekregen.Voor zover het hof heeft bedoeld dat de man de vordering van de vrouw voldoende heeft betwist met het ‘Nee, want....ze heeft betaald voor haar aandeel’ verweer, inhoudende dat de vrouw het bedrag van € 435.000,- toch op 31 augustus 2012 aan de man heeft willen betalen (in plaats van te lenen) ter verkrijging van een eigendomsaandeel van 40% in de woning, heeft het hof geen inzicht gegeven in zijn gedachtengang waarom het de essentiële stelling van de vrouw heeft gepasseerd dat een bedrag van € 435.000,- niet overeenkomt met 40% van de aankoopsom voor de woning. Daaruit volgt immers onomstotelijk dat de vrouw niet voornemens was om € 435.000,- te betalen voor een 40% aandeel in de woning. Zoals gezegd, was, aldus het onderdeel, tussen partijen immers afgesproken dat de man de kosten van de verbouwingen zou dragen, hetgeen nog onderstreept waarom de vrouw bij de levering op 31 augustus 2012 geen bedrag van € 435.000,- voor het 40% aandeel zou behoeven te betalen. Onduidelijk en daarmee onbegrijpelijk blijft daarmee aan de hand van welke feitelijke stellingen van de vrouw het hof tot het oordeel heeft kunnen komen dat de vrouw een dergelijke, door de man beweerde, afweging heeft gemaakt in de periode van 21 tot 31 augustus 2012 en vervolgens van gedachten zou zijn veranderd. In de redenering van het hof wordt niet duidelijk waarom de vrouw bereid zou zijn geweest om een veel te hoog bedrag te betalen voor een aandeel van 40% in de woning en bovendien geheel zou afzien van de bij de lening bedongen compensatie voor de door de man zelf als ‘flinke’ winst aangemerkte opbrengst op de laatste woning in Frankrijk.

Onderdeel 4 is eveneens gericht tegen rov. 5.11 (zie hiervoor onder 3.6 voor een weergave hiervan).

Vast staat – zoals het hof ook in rov. 5.11 heeft overwogen – dat de vrouw een bedrag van € 435.000,- aan de man heeft overgemaakt met de omschrijving “lening” en dat zij [betrokkene 1] , werkzaam bij InsingerGilissen Bankiers, daartoe op 21 augustus 2012 opdracht heeft gegeven. In rov. 5.9 heeft het hof bij de weergave van het standpunt van de man opgenomen dat het “[o]p het moment dat de vrouw de opdracht gaf om het bedrag aan de man over te maken, [] nog de bedoeling [was] dat zij dit bedrag aan de man zou lenen”, alsmede dat “[d]e vrouw volgens de man voorafgaand aan de verkrijging van de woning voor de volgende keuzen stond: ofwel zij kon het bedrag van € 435.000,- aan de man lenen, waarbij zij geen eigendomsaandeel zou verkrijgen en zij dus niet zou delen in een eventuele waardestijging van de woning, ofwel zij kon tegen dat bedrag een eigendomsaandeel in de woning financieren en aldus dat bedrag investeren in de woning. In dat laatste geval zou zij wel delen in de eventueel te maken winst. (...) Daarna, nog voordat de levering van de woning plaatsvond, heeft zij toch voor de laatst genoemde optie gekozen.”

Samengevat: op 21 augustus 2012 (ten tijde van de opdracht van de vrouw aan de bank voor de overmaking) gaan beide partijen ervan uit dat het de bedoeling was dat de vrouw het bedrag van € 435.000,- aan de man zou lenen. Het hof lijkt dit vervolgens in rov. 5.11 iets minder stellig te verwoorden door te overwegen dat [cursivering; A-G] “[g]elet op de feitelijke stellingen van partijen over en weer allereerst de vraag [rijst] of met deze overschrijving tussen partijen een overeenkomst van lening tot stand is gekomen; de man stelt immers dat dit laatste weliswaar op 21 augustus 2012 één van de opties was, maar dat de vrouw er daarna toch voor heeft gekozen om dit bedrag aan de man te betalen ter verkrijging van een eigendomsaandeel van 40% in de woning.”

Het verweer van de man komt er vervolgens kortweg op neer dat op 31 augustus 2012 (de datum van de levering van de woning) er geen sprake (meer) was van een lening van het bedrag van € 435.000,- door de vrouw aan de man, maar dat de vrouw genoemd bedrag aan de man heeft betaald ter verkrijging van haar eigendomsaandeel van 40% in de woning (zie rov. 5.9-5.11).

Uitgaande van de bedoeling van partijen dat op 21 augustus 2012 met de opdracht door de vrouw aan de bank om een bedrag van € 435.000,- aan de man over te maken met de omschrijving ‘lening’ sprake was van een lening, kan het verweer van de man dat op 31 augustus 2012 de betaling echter de titel zou hebben gekregen van betaling door de vrouw voor het aandeel van de 40% in de woning, niet anders gekwalificeerd worden dan een zelfstandig (of: bevrijdend) verweer. Onderdeel 4 voert dan ook terecht aan dat het aan de man is om zijn stelling te onderbouwen en te bewijzen dat de vrouw tussen 21 en 31 augustus 2012 van gedachte zou zijn veranderd en heeft willen betalen voor haar aandeel in de woning met eenzelfde bedrag als de geldlening. Het hof heeft dit m.i. miskend door onder meer in rov. 5.11 te overwegen dat “(...) ook indien de vrouw zou slagen in een eventuele bewijsopdracht met betrekking tot de gestelde lening, dit niet tot toewijzing van haar vordering kan leiden, omdat daarmee niet komt vast te staan dat de betaling later niet de titel heeft gekregen van betaling voor het aandeel van 40% in de woning.” Bovendien heeft het hof – dat in rov. 5.11 heeft overwogen dat de man gemotiveerd heeft betwist dat op 31 augustus 2012, de datum van de levering van de woning, (nog) sprake was van een afspraak tussen partijen inhoudende dat de vrouw hem € 435.000,- zou lenen – de stelling van de vrouw dat een bedrag van € 435.000,- niet overeenkomt met 40% van de aankoopsom voor de woning,⁶ ten onrechte onbesproken gelaten.

Indien er echter van zou moeten worden uitgegaan dat het nog maar de vraag was of met de overschrijving – waartoe de vrouw op 21 augustus 2012 de bank opdracht heeft gegeven – tussen partijen een overeenkomst van lening tot stand is gekomen, nu de man, zoals het hof in rov. 5.11 overweegt, immers stelt dat dit op 21 augustus 2012 “één van de opties was”, getuigt het passeren door het hof van het bewijsaanbod van de vrouw ter zake van de vermeende lening met de overweging dat “(...) ook indien de vrouw zou slagen in een eventuele bewijsopdracht met betrekking tot de gestelde lening, dit niet tot toewijzing van haar vordering kan leiden, omdat daarmee niet komt vast te staan dat de betaling later niet de titel heeft gekregen van betaling voor het aandeel van 40% in de woning.” van een onjuiste rechtstoepassing, althans heeft het hof het passeren van het bewijsaanbod van de vrouw onvoldoende gemotiveerd. De vrouw heeft bewijs aangeboden van haar stelling dat partijen zijn overeengekomen dat zij het bedrag van € 435.000,- aan de man zou lenen (zie p. 10 van het beroepschrift van de vrouw en rov. 5.11 van de beschikking van het hof⁷). De vrouw zou door de mogelijkheid van bewijslevering wellicht bewijs hebben kunnen leveren van haar stelling dat er (in elk geval) op 21 augustus 2012 sprake was van een lening, waarna het – gelet op het zelfstandige verweer van de man – aan de man was geweest om zijn stelling te onderbouwen en zo nodig te bewijzen dat de vrouw tussen 21 augustus 2012 en 31 augustus 2012 van gedachte zou zijn veranderd. Slaagt de man hierin, dan is er m.i. geen sprake van een lening maar van een financiering van het 40%-eigendomsaandeel van de woning en heeft de vrouw in dit verband uitsluitend recht op de door de rechtbank vastgestelde 40% van de netto verkoopopbrengst van de woning. Slaagt de man niet hierin, dan leidt dit er naar mijn mening toe dat de vrouw naast deze netto-verkoopopbrengst (de man heeft voor zover ik hebben kunnen nagaan geen vergoedingsvordering ingesteld jegens de vrouw ter zake de financiering van haar aandeel in de woning⁸) nog een vordering op de man heeft ter zake van de lening.

In het licht van voorgaande bewijslastverdeling is verder onbegrijpelijk het oordeel van het hof in rov. 5.10 dat “(...) de vordering van de vrouw op de man van € 435.000,- – naast de wijze van verdeling van de overwaarde van de woning zoals die door de rechtbank is vastgesteld en die in hoger beroep niet in geschil is – alleen toewijsbaar [is] wanneer zowel komt vast te staan dat de vrouw dit bedrag aan de man heeft geleend als dat zij haar eigendomsaandeel van 40% om niet heeft verkregen.”, alsmede het oordeel van het hof in rov. 5.11 dat “[d]aarnaast heeft te gelden dat, zoals hiervoor in r.o. 5.10 fine is overwogen, voor toewijzing van de vordering van de vrouw daarnaast nog moet komen vast te staan dat tussen partijen is afgesproken dat zij haar eigendomsaandeel van 40% om niet zou verkrijgen.”

Het voorgaande leidt ertoe dat de subonderdelen 2.2. en 2.3, alsmede de onderdelen 3 en 4 slagen.

Onderdeel 5 klaagt – zeer verkort samengevat – dat de vrouw van mening is dat voormelde klachten, in samenhang gelezen, ertoe leiden dat de beslissing van het hof niet in stand kan blijven en dat zonder nadere redengeving onjuist althans onbegrijpelijk is het oordeel van het hof waarbij het de stelling van de man volgt dat de vrouw met de verkrijging van het aandeel in de woning een keuze zou hebben gemaakt, waarbij zij zou hebben afgezien van haar aanspraak op compensatie voor het verschaffen van de eerdere lening voor de woning in Frankrijk, dan wel bij de man die gerechtvaardigde verwachting zou hebben gewekt, en dientengevolge geen aanspraak meer zou kunnen maken op terugbetaling van de aan de man geleende gelden ter grootte van € 435.000,-.

Gelet op het slagen van de (sub)onderdelen 2.2, 2.3, 3 en 4, behoeft dit onderdeel geen behandeling.