Rechtbank Amsterdam, 16-08-2023, ECLI:NL:RBAMS:2023:5310, C/13/708095 / HA ZA 22-1
Rechtbank Amsterdam, 16-08-2023, ECLI:NL:RBAMS:2023:5310, C/13/708095 / HA ZA 22-1
Gegevens
- Instantie
- Rechtbank Amsterdam
- Datum uitspraak
- 16 augustus 2023
- Datum publicatie
- 22 augustus 2023
- ECLI
- ECLI:NL:RBAMS:2023:5310
- Formele relaties
- Sprongcassatie: ECLI:NL:HR:2025:388
- Zaaknummer
- C/13/708095 / HA ZA 22-1
Inhoudsindicatie
WAMCA-procedure met 3 stichtingen als eisers in verband met vermeende inbreuk op de mededinging. Een van de stichtingen is niet ontvankelijk omdat haar dagvaarding te laat is uitgebracht. Gedaagden niet in Nederland gevestigd. Voornemen om prejudiciële vragen te stellen aan het HvJEU over de uitleg van artikel 7, punt 2, Brussel I bis.
Uitspraak
vonnis
Afdeling privaatrecht
zaaknummer/rolnummer: C/13/708095 / HA ZA 22-1
(en C/13/715885 HA ZA 22-283 en C/13/716027 HA ZA 22-295)
Vonnis van 16 augustus 2023
in de zaak van
de stichting
STICHTING RIGHT TO CONSUMER JUSTICE,
gevestigd te Amsterdam,
eiseres,
hierna te noemen: RCJ,
advocaat mr. C. Jeloschek te Amsterdam,
tegen
1. de vennootschap naar buitenlands recht
APPLE DISTRIBUTION INTERNATIONAL LTD.,
gevestigd te Cork, Ierland,
2. de vennootschap naar buitenlands recht
APPLE INC.,
gevestigd te Cupertino, Verenigde Staten van Amerika,
gedaagden,
advocaten mr. J.S. Kortmann en mr. B.M. Katan te Amsterdam,
en
de stichting
STICHTING CONSUMENTEN COMPETITION CLAIMS,
gevestigd te Amsterdam,
eiseres op de voet van artikel 1018d Rv,
hierna te noemen: CCC,
advocaat mr. C.C.A. van Rest te Amsterdam,
tegen
de hiervoor genoemde gedaagden 1 en 2 en
3. de vennootschap naar buitenlands recht
APPLE OPERATIONS INTERNATIONAL LIMITED,
gevestigd te Cork, Ierland,
4. de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
APPLE HOLDING B.V.,
gevestigd te Bunnik,
5. de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
APPLE BENELUX B.V.,
gevestigd te Bunnik,
6. de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid
APPLE RETAIL NETHERLANDS B.V.,
gevestigd te Amsterdam,
gedaagden,
advocaten mr. J.S. Kortmann en mr. B.M. Katan te Amsterdam.
en
de stichting
STICHTING APP STORES CLAIMS,
gevestigd te Amsterdam,
eiseres op de voet van artikel 1018d Rv,
hierna te noemen: ASC,
advocaat mr. R. Meijer te Amsterdam,
tegen
de hiervoor genoemde gedaagden 1 en 2,
advocaten mr. J.S. Kortmann en mr. B.M. Katan te Amsterdam.
Gedaagden 1 en 2 worden hierna ook aangeduid als Apple Ierland en Apple Inc.; alle gedaagden samen ook Apple c.s. De term “Apple” wordt gebruikt als aanduiding van het Apple-concern.
Deze procedure is door RCJ ingestoken als een procedure volgens de Wet Afwikkeling Massaschade in Collectieve Actie (WAMCA). Vervolgens hebben CCC en ASC in deze procedure ook dagvaardingen uitgebracht jegens Apple Ierland en Apple Inc., en CCC daarnaast ook tegen gedaagden 3 t/m 6. Uit de WAMCA volgt dat dan sprake is van een (1) zaak waarin drie stichtingen vorderingen hebben ingesteld. Om administratieve redenen zijn voor de dagvaardingen namens CCC en ASC een apart zaak- en rolnummer (zijnde: C/13/715885 HA ZA 22-283 voor de dagvaarding van CCC en C/13/716027 HA ZA 22-295 voor de dagvaarding van ASC) toegekend.
1 De procedure
Het verloop van de procedure blijkt uit:
- -
-
de dagvaarding van RCJ van 4 oktober 2021, met producties,
- -
-
de rolbeslissing van 24 november 2021 en de daarin vermelde brieven,
- -
-
de dagvaarding van CCC van 31 maart 2022, met producties,
- -
-
de dagvaarding van ASC van 1 april 2022, met producties,
- -
-
het tussenvonnis van 19 oktober 2022 (en de daarin genoemde stukken), waarbij een mondelinge behandeling is bepaald,
- -
-
de akte uitlating ten behoeve van regiezitting van RCJ,
- -
-
de akte uitlating tijdigheid dagvaarding van ASC,
- -
-
de akte uitlating tijdigheid dagvaarding van CCC, met producties,
- -
-
de akte inlichtingen ten behoeve van regiezitting van Apple c.s.,
- -
-
de rolbeslissing van 15 februari 2023 en de daarin genoemde stukken,
- -
-
het proces-verbaal van de mondelinge behandeling van 24 maart 2023 en de daarin genoemde stukken,
- -
-
de brief van 4 mei 2023 zijdens Apple c.s. met opmerkingen bij het proces-verbaal,
- -
-
de brief van 8 mei 2023 zijdens CCC met opmerkingen bij het proces-verbaal.
Ten slotte is vonnis over de drie in deze fase aan de orde zijnde onderwerpen: de tijdigheid van de dagvaarding van CCC, de rechtsmacht van deze rechtbank en welke wetgeving van collectieve actie van toepassing is, nader bepaald op heden.
2 In het kort: waar gaat deze zaak over?
Deze zaak is een zogeheten collectieve actie. Daarin wil elk van de drie eisende stichtingen (RCJ, CCC en ASC) als belangenbehartiger opkomen voor gebruikers van softwareapplicaties die werken op een besturingssysteem (operating system) van Apple (iOS-apps of apps) die zij hebben gekocht in de App Store van Apple. RCJ komt daarnaast ook op voor ontwikkelaars (niet zijnde Apple) van verkochte iOS-apps. Dat zijn personen of bedrijven die iOS-apps hebben ontwikkeld die via de App Store zijn verkocht. Het gaat dus niet om gratis iOS-apps.
Volgens de stichtingen heeft Apple een dominante positie op de markt voor distributie van iOS-apps, omdat gebruikers (en ontwikkelaars) van iOS-apps voor iPhone, iPad en iPod Touch zijn aangewezen op de App Store. Volgens de stichtingen heeft Apple misbruik van haar machtspositie gemaakt, onder meer door een te hoge provisie in rekening te brengen voor aankopen in de App Store. Volgens RCJ heeft Apple daarnaast aan verboden verticale prijsbinding gedaan.
In deze eerste fase van de procedure gaat het nog niet om een inhoudelijke beoordeling van de verwijten die de stichtingen aan Apple maken. Eerst moet de rechtbank beslissen over een aantal procedurele vragen. Dat gaat dan in deze eerste fase om de volgende drie vragen:
- Heeft CCC haar dagvaarding op tijd uitgebracht?
- Heeft deze rechtbank rechtsmacht in deze internationale zaak om op de door de stichtingen ingestelde vorderingen te beslissen?
- Is het oude of het nieuwe collectieve actierecht van toepassing?
In dit vonnis komt de rechtbank tot het oordeel dat één van de drie stichtingen, te weten CCC, niet ontvankelijk is. De rechtbank komt verder tot het oordeel dat zij nog geen beslissing kan geven over haar bevoegdheid in deze internationale zaak en dat zij daarover prejudiciële vragen gaat stellen aan het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU).
3 De feiten
Alle gedaagden maken deel uit van het Apple-concern. Apple is een wereldwijd opererende onderneming die onder meer computers, telefoons en iOS-apps ontwerpt, produceert en verkoopt.
Apple Inc. is de in de Verenigde Staten van Amerika gevestigde moedermaatschappij en staat aan het hoofd van het Apple-concern. De overige gedaagden zijn (indirecte) dochterondernemingen van Apple Inc.
Apple-apparaten, iOS, de App Store en apps
Apple is de producent van een reeks draagbare apparaten, zoals de iPhone, iPad en iPod Touch (hierna gezamenlijk aangeduid als Apple-apparaten of iOS-apparaten) waarop iOS-apps kunnen worden geïnstalleerd. Deze apparaten draaien op het door Apple ontworpen iOS-besturingssysteem (hierna: iOS). Voor de iPad heeft Apple vanaf 2019 een specifieke versie van iOS uitgebracht (iPadOS genaamd). In dit vonnis wordt onder iOS ook verstaan iPadOS.
iOS is voorgeïnstalleerd op Apple-apparaten en wordt periodiek geüpdatet.
De App Store is een door Apple ontwikkeld en beheerd online verkoopplatform van iOS-apps dat sinds 10 juli 2008 bestaat. Sinds 2009 is de App Store standaard geïnstalleerd op Apple-apparaten met nieuwe versies van iOS. In de App Store worden gratis apps aangeboden en apps waarvoor dient te worden betaald door de gebruiker. In sommige apps zijn (digitale) in-app producten beschikbaar. Een in-app product is een functie, dienst of product dat binnen een app kan worden ontgrendeld of gekocht, zoals abonnementen, speluitbreidingen en andere digitale producten. Betalingen in de App Store (voor betaalde apps of betaalde in-app producten) verlopen in beginsel via het in 2009 geïntroduceerde App Store betalingssysteem van Apple (door RCJ aangeduid als IAP(-mechanisme) en door ASC aangeduid als ASPPS; hierna aan te duiden als IAP).
Na de introductie van de App Store kunnen op Apple-apparaten slechts apps worden gebruikt die beschikbaar zijn gesteld in de App Store. De apps die van andere bronnen worden gedownload werken niet, althans minder goed.
Gebruikers van Apple-apparaten dienen voor het gebruik van de App Store een gebruikersprofiel (Apple ID) aan te maken. Voor gebruikers in de Europese Unie (EU) worden de gegevens van de Apple ID opgeslagen, beheerd en verwerkt door Apple Ierland.
Op het gebruik van de App Store en aankopen die daarin worden gedaan, zijn de algemene voorwaarden Apple mediadiensten van Apple van toepassing. Daaruit blijkt dat voor Europese gebruikers, indien zij een aankoop in de App Store doen, Apple Ierland optreedt als vertegenwoordiger van de leverancier van de app. In de algemene voorwaarden Apple mediadiensten is verder een forum- en rechtskeuze opgenomen. In de Nederlandse versie luidt die:
“(...)
TOEPASSELIJK RECHT
(...)
Als u ingezetene bent van een lidstaat van de Europese Unie of van het Verenigd Koninkrijk, Zwitserland, Noorwegen of IJsland, zijn het toepasselijke recht en de bevoegde rechtbank het recht en de rechtbanken van het land waarin u uw normale woonplaats hebt.
(...)”
In de Engelstalige versie van deze algemene voorwaarden luidt het forum- en rechtskeuzebeding:
“ (...)
If you are a citizen of any European Union country or the United Kingdom, Switzerland, Norway or Iceland, the governing law and forum shall be the laws and courts of your usual place of residence.
(...) “
Het aanbod van iOS-apps in de App Store kan per land verschillen. De App Store heeft een storefront die op basis van de instellingen van de gebruiker wordt gebruikt en country specific is. Wanneer een Nederlandse gebruiker met een Apple ID die het land/regio als Nederland specificeert, de App Store opent, gaat hij of zij standaard naar de Nederlandse storefront (hierna: Nederlandse App Store). Een gebruiker kan in theorie deze storefront handmatig veranderen naar een buitenlandse versie, maar daartoe moeten meerdere stappen worden gezet, waaronder het opzeggen van abonnementen op apps.
De iOS-apps in de App Store kunnen door Apple zijn ontwikkeld (native apps) of door derden. Op de Apple-apparaten wordt standaard een aantal native apps geïnstalleerd. Waar hierna over apps of iOS-apps wordt gesproken, worden uitsluitend de door derden ontwikkelde apps bedoeld. Die derden zullen ontwikkelaars worden genoemd. Voor deze ontwikkelaars biedt de App Store de (enige) mogelijkheid om hun iOS-apps aan te bieden aan gebruikers. Daartoe sluiten zij een overeenkomst (Developer Program Licence Agreement of DPLA) met Apple Inc. De ontwikkelaar van een app is een jaarlijkse fee van USD 99,00 verschuldigd voor deelname aan Apple’s Developer Program.
De kosten voor een betaalde app of een in-app product betaalt de gebruiker aan Apple. Het betaalde bedrag keert Apple vervolgens onder aftrek van provisie (ook wel: commissie) uit aan de ontwikkelaar. Die provisie bedraagt – behoudens een aantal uitzonderingen – 30% over wat de gebruiker betaald heeft voor de iOS-apps en in-app producten.
De Nederlandse Autoriteit Consument & Markt en de Europese Commissie
De Nederlandse Autoriteit Consument & Markt (ACM) heeft een marktstudie uitgevoerd naar de app stores van onder meer Apple. In het hierover opgemaakte rapport van 11 april 2019 heeft de ACM onder meer geschreven:
“(...)
Bevindingen en aanbevelingen
De ACM heeft in deze marktstudie verscheidene signalen met betrekking tot de gedragingen van Apple en Google ontvangen. Gegeven de belangrijke positie van Apple en Google met de respectievelijke appstores en de publieke belangen die mogelijk in het geding zijn, ziet de ACM drie (type) gedragingen die om nader onderzoek vragen:
Ten eerste heeft de ACM aanwijzingen dat Apple en Google hun eigen apps mogelijk bevoordelen ten opzichte van apps van anderen. Ten tweede geven appaanbieders aan dat vergelijkbare apps in bepaalde gevallen verschillend behandeld worden. Ten derde heeft de ACM signalen ontvangen van appaanbieders dat Google en Apple niet transparant zijn in hun communicatie. (...) De ACM is van mening dat de gevonden problemen in deze marktstudie voldoende aanleiding geven voor vervolgonderzoek (...)”
Naar aanleiding van de marktstudie is ACM een onderzoek gestart naar de vraag of Apple misbruik maakt van de positie die zij heeft verworven met de App Store. De ACM onderzoekt de voorwaarden die Apple hanteert voor de App Store voor ontwikkelaars die apps aanbieden die niet met apps van Apple concurreren, in het bijzonder op het gebied van online dating in Nederland.
De Europese Commissie (EC) is op 16 juni 2020 ook een onderzoek gestart naar de mogelijke schending van het EU-mededingingsrecht door Apple. De EC onderzoekt of Apple belemmeringen opwerpt voor apps die wél direct concurreren met apps van Apple, zoals muziekstreamingapps.
De ACM heeft in een besluit van 24 augustus 2021 een last onder dwangsom opgelegd aan Apple wegens misbruik van haar machtspositie, bestaande uit het opleggen van onredelijke voorwaarden aan datingapp-aanbieders.
In een persbericht van de EC van 30 april 2021 staat dat de voorlopige bevindingen van de EC zijn dat Apple de mededinging heeft verstoord op de markt voor muziekstreamingapps en dat Apple haar dominante positie op die markt heeft misbruikt in de App Store. De voorlopige bevindingen van de EC hebben geresulteerd in een zogeheten Statement of Objections van de EC, waarop Apple kan reageren.
de stichtingen
RCJ
RCJ is opgericht op 10 mei 2021.
Artikel 2.1. van haar statuten luidt als volgt:
De stichting heeft ten doel het behartigen van de belangen van de Gedupeerden die het slachtoffer zijn geworden van Frauduleus of concurrentieverstorend gedrag, bedrijfsmisdrijven, consumentenfraude, farmaceutische fraude, antitrustgedrag, schendingen van intellectueel eigendom en beleggersfraude, waaronder begrepen maar niet beperkt tot:
(a) het vaststellen en het onderzoeken van de belangen van de Gedupeerden en het vertegenwoordigen van de Gedupeerden in juridische procedures binnen Nederland en in andere jurisdicties, zoals civiele, strafrechtelijke en bestuursrechtelijke procedures, al naar gelang het geval;
(b) het wereldwijd behartigen van de belangen van de Gedupeerden in verband met de Claims;
(c) het verkrijgen en verdelen van financiële compensatie voor (een gedeelte van) de schade die de Gedupeerden stellen te hebben geleden;
(d) het behartigen van de collectieve belangen van Gedupeerden in juridische procedures binnen Nederland en in andere jurisdicties, zoals civiele, strafrechtelijke en bestuursrechtelijke procedures, al naar gelang het geval;
e) al hetgeen met vorenstaande verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin van het woord;
een en ander voor zover dit door het bestuur opportuun wordt geacht.
In de statuten van RCJ staat dat onder ‘Frauduleus of concurrentieverstorend gedrag’ en ‘Gedupeerden’ wordt verstaan:
- Frauduleus of concurrentieverstorend gedrag: elke frauduleuze, misleidende of oneerlijke handelspraktijk die verboden is volgens de wet, regelgeving of de wetgeving van de Europese Unie;
- Gedupeerden: (rechts)personen die het slachtoffer zijn geworden van concurrentieverstorend gedrag en/of markdominantie door de aankoop en het gebruikmaken van bedoelde producten, diensten, gedragingen en praktijken.
ASC
ASC is opgericht op 27 oktober 2021.
Artikel 3.1 van haar statuten luidt als volgt:
De Stichting heeft ten doel:
a. het behartigen van de belangen van de desbetreffende Gebruikers die schade lijden, schade dreigen te lijden en/of schade hebben geleden ten gevolge van het handelen of nalaten van een of meer Apple Entiteiten, Google Entiteiten en/of andere (derde) partijen die aanleiding geven tot een Claim;
b. het onderzoeken en vaststellen van de onrechtmatigheid en de directe dan wel indirecte aansprakelijkheid voor genoemde Claims en alle daaruit of anderszins voortvloeiende gevolgen ten aanzien van de gedragingen als hiervoor bedoeld in artikel 3.1 onder a;
c. het behartigen van de belangen van de desbetreffende Gebruikers in verband met een Vaststellingsovereenkomst waarvan de verbindendverklaring wordt verzocht aan het Gerechtshof krachtens de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (Wamca) en/of de Wet Collectieve Afwikkeling Massaschade (WCAM);
d. het verkrijgen en verdelen van financiële compensatie voor (een gedeelte van) de schade welke de desbetreffende Gebruikers stellen te hebben geleden, een en ander met inachtneming van een Vaststellingsovereenkomst;
e. het verrichten van al hetgeen verband houdt met het bepaalde in artikel 3.1 onder a tot en met artikel 3.1 onder d, dan wel daaraan dienstig kan zijn, een en ander in de ruimste zin van het woord.
In de statuten van ASC staat dat de begrippen ‘Claims’ en ‘Gebruikers’ de volgende betekenis hebben:
Claims:
klachten, aanspraken en vorderingen van Gebruikers met betrekking tot vermeende schade die geleden is of zal worden geleden door de Gebruikers als gevolg van onder andere onrechtmatig handelen door (i) een of meer van de Apple Entiteiten, (ii) een of meer van de Google Entiteiten; en/of (iii) andere (derde) partijen, vanwege hun betrokkenheid (al dan niet door nalaten) bij de handelingen die onderwerp zijn van het onderzoek van de Stichting, waaronder misbruik van een economische machtspositie door bijvoorbeeld het hanteren van excessieve prijzen.
Gebruikers:
de persoon of rechtspersoon, al dan niet handelend in de uitoefening van een beroep of bedrijf, aan wie een bedrag in rekening is gebracht bij de aankoop via een App Store van betaalde apps en/of in-app aankopen, dan wel bij de afname via een App Store van andere goederen of diensten.
CCC
CCC is opgericht op 10 maart 2022.
Artikel 2 lid 1 van haar statuten luidt als volgt:
De stichting heeft ten doel het behartigen van de belangen van Gedupeerden met betrekking tot iedere vorm van benadeling die de Gedupeerden stellen te hebben geleden of te (zullen) lijden als gevolg van elke frauduleuze, misleidende of oneerlijke handelspraktijk die onrechtmatig is volgens de geldende regelgeving, waaronder – maar niet beperkt tot – een of meerdere schending(en) van het (Europese, Nederlandse dan wel buitenlandse) mededingingsrecht of het (Europese, Nederlandse dan wel buitenlandse) consumentenrecht. De stichting heeft tevens tot doel al hetgeen te doen dat met het voorstaande verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin van het woord, waaronder begrepen maar niet beperkt tot:
a. het behartigen van de belangen van Gedupeerden in verband met een specifieke Claim;
b. het behartigen van de (collectieve) belangen van Gedupeerden en het vertegenwoordigen van Gedupeerden in juridische procedures binnen Nederland en in andere jurisdicties, zoals civiele, strafrechtelijke en bestuursrechtelijke procedures, al naar gelang het geval;
c. het verkrijgen en verdelen van financiële compensatie voor (een gedeelte van) de schade die de Gedupeerden, waaronder Participanten, stellen te hebben geleden;
d. al hetgeen met vorenstaande verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn, alles in de ruimste zin van het woord;
een en ander voor zover dit door het bestuur opportuun wordt geacht.
In de statuten van CCC staat dat onder ‘Gedupeerden’ wordt verstaan:
alle natuurlijke personen of rechtspersonen, waaronder begrepen personen woonachtig in Nederland en de Europese Unie, die direct of indirect op welke manier dan ook geschaad of benadeeld zijn en belang hebben bij een of meerdere Claim(s).