Aflevering Special

Met enige regelmaat wordt in de rechtszaal aandacht geschonken aan culturele achtergronden van daad en dader. Soms doet de strafrechter uitdrukkelijk een beroep op culturele expertise van deskundigen.

Rechtsnormen vormen de bouwstenen van elk rechtssysteem (Van Kralingen 1996: 13). In deze bijdrage gaan we na in welke taalkundige ‘gedaantes’ die rechtsnormen - verschijnen in regelgevende teksten. We concentreren ons op twee klassen van uitdrukkingen die typerend zijn voor rechtsnormzinnen: uitdrukkingen van deontische modaliteit (bijvoorbeeld moeten of mogen) en uitdrukkingen van negatie.

Hoezeer de culturele verscheidenheid in Nederland ook mag toenemen, de consequenties van een pluriforme samenleving voor de dagelijks praktijk zullen meevallen, daar de rechtspraktijk steeds sterker wordt gebonden aan de Europese grondrechten en supranationaal gemeenschapsrecht. De Europese Unie is meer dan een markt. Het is zeker geen exclusief christelijke club, maar wel een gemeenschap met een collectief bewustzijn die bezig is uit te groeien tot een ethische gemeenschap geconcentreerd rond de rechten van de mens, democratie, gelijkheid, vrijheid en rechtsstatelijkheid.

De talen van de wetgever01-12-2005

‘Een ieder huisvest in zijn hersenen een misdadiger, die slaapt en wiens ontwaken ten deele afhangt van zijn lethargie, ten deele van den graad der aandrift, zoodat de beschuldigde van den dag van morgen, naar de omstandigheden, misschien gij, misschien ik zelf zal zijn.’

Het recht en de daarmee samenhangende problematiek van goed en kwaad, misdaad en straf, recht en rechtvaardigheid, nemen zowel in het leven als in het werk van Dostojevski een belangrijke plaats in.

Een leerwoordenboek voor gerechtstolken en -vertalers Nederlands in Frankrijk01-12-2005

In Nederland staat eerwraak momenteel volop in de belangstelling. Toen ik in de jaren negentig mijn promotieonderzoek deed was het een stuk rustiger. Niet omdat er geen eerwraken waren (die waren er toen ook), maar omdat er nauwelijks landelijke publiciteit aan werd gegeven. Wanneer we het over eerwraak hebben, hebben we het eigenlijk over een specifieke vorm van eergerelateerd dodelijk geweld, afkomstig uit de Turkse plattelandscultuur. Deze cultuur kent naast eerwraak ook het ‘doden uit mannelijke trots’. Daarnaast bestaat de bloedwraak. Deze drie vormen van dodelijk geweld worden in Turkije meer en meer gevat onder de noemer ‘doden uit traditie’ (töre cinayeti). In dit artikel zal dit dodelijk geweld worden toegelicht.

Dat opvattingen over familierechtelijke verhoudingen cultuurgebonden kunnen zijn, heeft inmiddels ook de Nederlandse familierechter wel ervaren. Naast regels van internationaal privaatrecht en het recht op godsdienstvrijheid, zijn het vooral enkele democratische basisbeginselen die een rechter ertoe kunnen nopen open te staan voor culturele achtergronden van een zaak. Aan de hand van een voorbeeld uit de Engelse rechtspraak wordt getoond hoe een dergelijke open benadering vorm kan krijgen, wat er zoal bij komt kijken, en waartoe een dergelijke aanpak kan leiden.

Hannah Ahrendt verklaarde, tijdens het Eichmann-proces in Jeruzalem, het volgende: ‘Men moet geen proces voeren over het nazisme, met moet het proces voeren van één man. Dat is gerechtigheid en niets anders.’ De organisator van de transporten naar de vernietigingskampen werd opgevoerd als een dramatisch personage. De Israëlische aanklagers schoven hem naar voren als een symboolfiguur van het kwaad, als een soort omkering van de jood Shylock, uit Shakespeares The Merchant of Venice, eeuwenlang geïnterpreteerd als de belichaming van bloeddorstige hebzucht. Maar de gedaagde in een proces mag nooit door anderen naar voren geschoven als woordvoerder, zelfs niet door de meest rechtvaardigen. Hannah Ahrendt wees erop dat dit soort theatraliteit voorbijgaat aan de doelstellingen van het recht, de beslechting namelijk van singuliere sociale conflicten, liefst zo definitief mogelijk.

Bij een thema als ‘literatuur en recht’ denkt men niet in eerste instantie aan het toneel, niet in tweede instantie aan de late middeleeuwen. Toch zou daar wellicht reden toe zijn.

In deze bijzondere uitgave van Trema over recht, taal en literatuur mag een bijdrage over de confrontatie tussen recht/onrecht en de grote Italiaanse schrijver niet ontbreken.

Bij de bestudering van het beeld van de auteur in het auteursrecht en het beeld van de auteur in de postmodernistische literatuurwetenschappen, blijken recht en literatuur twee totaal verschillende werelden te zijn. De juridische wereld blijkt bij nadere bestudering in het verleden te leven wat betreft het auteursbeeld. Ondertussen beïnvloedt het recht wel het literaire productieproces. Bekijkt men de zaak in een breder kader, dan wordt het duidelijk dat het gehele juridische mensbeeld in het civiele recht de ontwikkeling van de wijsgerige antropologie niet heeft gevolgd, terwijl het recht een wezenlijke rol speelt in de samenleving en ingrijpt in de menselijke interacties. Dit spanningsveld tussen de disciplines die van verschillende coördinaten uitgaan, doch in dezelfde tijd naast elkaar in de maatschappij fungeren, zal ik in onderstaand artikel toelichten.

‘Het burgerlijk recht van het Koninkrijk is hetzelfde voor vreemdelingen als voor de Nederlanders, zo lang de wet niet bepaaldelijk het tegendeel vaststelt.’ (art. 9 Wet houdende Algemene Bepalingen). Verkoopt een Belg op de Amsterdamse Antiquarian Book & Print Fair een ets van Antoni Waterloo aan een aldaar aanwezige Fransman, dan vindt de eigendomsoverdracht plaats door bezitsverschaffing (art. 3:90 BW) en niet reeds door het sluiten van de koopovereenkomst, zoals in België en Frankrijk het geval is. Het in art. 9 Wet AB tot uitdrukking gebrachte territorialiteitsbeginsel houdt niet in dat toepassing van hetzelfde burgerlijk recht in alle gevallen zonder aanzien des persoons tot hetzelfde resultaat leidt. De in een schriftelijk contract voorkomende woorden ‘koper heeft het recht de machine terug te geven’ kan voor een notaris die een grasmaaimachine heeft gekocht een andere betekenis hebben dan voor een ondernemer die een machine heeft gekocht voor het snijden van steekschuim voor snijbloemen.

Het thema van het RAIO-congres is ‘de vraag in hoeverre het gegeven van een pluriforme samenleving consequenties heeft voor de dagelijkse praktijk’ van de leden van de rechterlijke macht. Magistraten krijgen op veel rechtsgebieden te maken met partijen die vanwege hun (culturele) achtergrond keuzes maken waarop een (juridisch) antwoord moet worden geformuleerd. Als voorbeelden noemen de organisatoren onder meer culturele verweren en botsing van grondrechten.

Rechtsvinding is een activiteit waaraan de nationale wetgever, hogere en lagere regelgevers, het openbaar ministerie, de advocatuur en rechters gezamenlijk werken, in wisselende samenstelling en met wisselende invloed. Op de achtergrond spelen daarbij u en ik in ons normale doen als burgers een rol, namelijk door onze verhoudingen al dan niet juridisch vorm te geven en geschillen al dan niet aan de beslissingsmacht van het recht te onderwerpen. Zonder conflicten en procesbereide burgers en organisaties (en querulanten), zonder wetsovertredingen zijn er geen rechtsgeschillen en is er dus geen jurisprudentie. Dat alles is wel het geval en derhalve is het zinvol na te gaan of cultuur in de rechtspraktijk een rol speelt en wat het antwoord op die vraag voor het recht in een plurale, multiculturele samenleving betekent.

Een waarschuwing is op zijn plaats: dit wordt geen opwekkend artikel voor juristen die zich willen ontspannen onder de kerstboom. Het bevat ontluisterende uitlatingen over de rechtenstudie, grove polemieken tegen de morele verdorvenheid van het juristenras, en schokkende beelden van magistraten in ronduit vernederende situaties.

In deze bijdrage wordt een korte schets gegeven van de vraagstukken waarvoor de aan eisen van neutraliteit en onafhankelijkheid gebonden rechter door het huidige religieus pluralisme geplaatst wordt. Aan bod komt de vraag naar de reikwijdte van de vrijheid van godsdienst: in hoeverre telt mee wat het individu als godsdienst aanmerkt? Ook wordt ingegaan op de criteria die bij de beperking van deze vrijheid gehanteerd zouden moeten worden: is een religieuze of culturele exceptie (‘cultural defence’) aanvaardbaar? Ten slotte wordt ingegaan op de vraag in hoeverre pluriformiteit binnen de rechterlijke macht zelf moet doorwerken, besproken aan de hand van de hoofddoekcasus. Het antwoord op die vraag hangt in sterke mate af van de opvatting welke neutraliteitsvariant aan de Nederlandse rechtsorde ten grondslag ligt.

In deze bijdrage staat de problematiek van religieuze uitingsdelicten centraal. Te denken valt aan de jurisprudentie rond Van Dijke en El Moumni. Het valt op dat de rechter terughoudend is ten aanzien van strafbaarstelling van dergelijke delicten. Een belangrijke verklaring voor de terughoudende opstelling kan gevonden worden in het sinds 1957 geldende, maar nog immer van kracht zijnde leerstuk van de zogenoemde interpretatieve terughoudendheid. In deze bijdrage worden vijf bedenkingen aangegeven bij de heersende, al te extensieve uitleg van dit leerstuk.

De auteurs van dit artikel geven trainingen proces-verbaal (pv) schrijven bij verschillende opsporingsinstanties. Ze raakten geïntrigeerd door pv-taal en besloten een handleiding te schrijven met taalbeheersingadviezen voor een effectief pv. In dit artikel gaan ze in op het bijzondere taalgebruik in processen-verbaal en pleiten ze voor duidelijkere argumentatierichtlijnen voor verbalisanten. In opsporingsland ligt namelijk een taboe op argumentatie, terwijl verbalisanten soms wel degelijk moeten argumenteren.

Een van de meest spraakmakende vervalsers in Nederland is ongetwijfeld Han van Meegeren geweest. Aan de zogeheten ‘zaak Van Meegeren’ zitten diverse kanten: biografische, technische, poëticale en ethische. Wat voor leven leidde hij? Wat dreef hem tot zijn vervalsingen? Hoe ging hij als vervalser te werk? Hoe kwamen zijn vervalsingen aan het licht? Van verschillende zijden is op een of meer van deze vragen een antwoord gegeven: door juristen, biografen, journalisten en kunsthistorici. Ook literaire schrijvers hebben zich niet onbetuigd gelaten. Ik zal hier een tweetal literaire transformaties van leven en werk van de meestervervalser aan een contrastieve analyse onderwerpen. Voor beide schrijvers heeft Van Meegeren als inspiratiebron gediend: in het eerste geval is de auteur zich niet bewust geweest van het feit dat hij met een vervalsing van doen had, in het tweede wel. De aantrekkelijkheid van Van Meegeren kan, ondanks alle verschillen, voor beide auteurs worden verklaard uit het poëticale standpunt dat zij innamen.

Voor bij de kerstboom01-12-2005

Voorwoord01-05-2005

Wurden; Woorden01-12-2005