Aflevering Bulletin 2

‘De Nederlandse rechter straft te laag’ is een veelbesproken thema in de media. De burger moet zijn stem krijgen bij de straftoemeting. Deze roep om burgerbetrokkenheid bij de strafrechtspraak is ook in de politiek te horen. De acceptatie van rechterlijke beslissingen volgt niet meer vanzelf uit de positie van de rechter in ons staatsbestel en ook niet alleen uit de inhoud van de beslissing.1 Integere en onafhankelijke rechtspraak vormt het hart van de rechtsstaat, maar het waarborgen van de legitimiteit van de rechtspraak in een moderne samenleving vereist een andere, proactieve aanpak en betere communicatie.

Een van de zwaarste sancties, zo niet de zwaarste sanctie, die het jeugdstrafrecht kent is de Plaatsing in een Inrichting voor Jeugdigen, de PIJ-maatregel. In 2001 zaten er in totaal 352 jeugdigen in een behandelinrichting aan wie de rechter een PIJ-maatregel had opgelegd, maar in 2006 waren dit er reeds meer dan 600. Hoe komt het dat bij de oplegging van een sanctie de rechter vaker grijpt naar de PIJ-maatregel en wat gebeurt er met de jongere indien hij tot een dergelijke maatregel wordt veroordeeld? In dit artikel ga ik hier nader op in en stel ik enkele kritische kanttekeningen bij deze ontwikkeling. Allereerst ga ik kort in op de achtergrond van het jeugdstrafrecht en vervolgens bespreek ik met name de achtergrond en werkwijze van de plaatsing in een inrichting voor jeugdigen, welke kennis van belang is voor het opleggen van een dergelijke – als zwaar gezien – maatregel. Want wat doet de rechter beslissen tot het opleggen van een PIJ-maatregel bij jeugdige veroordeelden en in hoeverre laat de rechter in zijn oordeel de vraag meewegen wat er in de praktijk van behandeling komt?

In de afgelopen decennia is in een aanzienlijk aantal stelsels, met name common law-stelsels, in enigerlei vorm een raad voor de straftoemeting in het leven geroepen. In de Verenigde Staten zijn er in zo’n twintig stelsels sentencing commissons, terwijl ook diverse Australische stelsels dergelijke raden kennen. Eind juli 2007 is in Nieuw- Zeeland de Sentencing Council Act 2007 tot stand gekomen. 1 Hierin is voorzien in de instelling van een Sentencing Council. De Nieuw-Zeelandse wetgever volgt daarmee in het bijzonder het voorbeeld van Engeland. Aan het wetsvoorstel en de wet is een uitvoerig rapport van de Law Commission van Nieuw-Zeeland voorafgegaan.2 In deze bijdrage wordt een korte beschrijving gegeven van de achtergrond van de Sentencing Council Act 2007. Dat zal met name worden gedaan aan de hand van het rapport van de Law Commission. Vervolgens worden enkele punten van de regeling van de Sentencing Council besproken.3 In de wettelijke regeling en de discussie in Nieuw-Zeeland komen punten naar voren die ook voor de vormgeving van de organisatie van het straftoemetingsbeleid en de discussie in Nederland van belang kunnen zijn.

De ontnemingsprocedure kent een summiere wettelijke regeling. De behandeling van de ontnemingsvordering ter zitting, de beraadslaging en de uitspraak verlopen op dezelfde wijze als in een ‘gewone’ strafzaak, behoudens enkele in de wet opgenomen uitzonderingen. In de wet komt dit tot uitdrukking doordat de voorschriften van de eerste en vierde afdeling van Titel VI van het Wetboek van Strafvordering (Sv) van overeenkomstige toepassing zijn verklaard. Ook voor het aanhangig maken van de ontnemingsvordering geldt dat bepaalde voorschriften van Titel V Sv van overeenkomstige toepassing zijn verklaard (art. 511b lid 2 en 4 Sv). Deze ‘van overeenkomstige toepassing’-structuur biedt ruimte voor een zekere modificatie van de aldus geldende voorschriften, teneinde de procedurele gang van zaken af te stemmen op de bijzondere kenmerken van (de vordering tot oplegging van) de ontnemingsmaatregel.

Doodse stilte, af en toe onderbroken door een enkel indianenverhaal. Dat is zo ongeveer de externe aandacht die de thans lopende aanpassing van het Kader voor Strafvordering van het openbaar ministerie (OM) krijgt. Die stilte is enigszins te betreuren, omdat het hier om een onderwerp gaat dat ook voor strafrechtsplegers van buiten het OM relevant kan zijn. Ernstiger zijn die indianenverhalen. Deze hebben overigens alle betrekking op het initiatief van het OM burgers te bevragen over de in onze richtlijnen vervatte uitgangspunten. Er is dus voldoende reden om hier uiteen te zetten waarom en hoe het OM momenteel het strafvorderingsbeleid herijkt, al was het maar om het beeld weg te nemen dat het OM bezig zou zijn de eigen professionaliteit in te ruilen voor plat populisme zoals sommigen lijken te suggereren.