Aflevering 6633

Terrorisme kost geld. Wie erin slaagt de geldkraan voor terroristen dicht te draaien, heeft daarmee een sterk wapen tegen terrorisme in handen. Dat is echter niet eenvoudig. Deze bijdrage geeft een vogelvlucht-over-zicht van diverse nationale en internationale maatregelen om dit te bereiken, en plaatst daarbij enkele kanttekeningen.

Er komen meer civielrechtelijke mogelijkheden voor het openbaar ministerie om zowel internationaal als nationaal terrorisme aan te pakken en terroristische organisaties te bestrijden. Uitbreiding van het civielrechtelijk instrumentarium ter bestrijding van rechtspersonen is nodig omdat rechtspersonen een dekmantel en financieringsbron kunnen zijn voor terroristische activiteiten en de huidige mogelijkheden niet voldoende toereikend zijn voor een effectief optreden. Het gaat bij de uitbreiding van de civielrechtelijke mogelijkheden van het openbaar ministerie dan ook met name om de bestrijding van het misbruik van rechtspersonen ter financiering en afdekking van deze terroristische activiteiten. Het openbaar ministerie is daarbij een centrale rol toegekend. Deze centrale rol is het openbaar ministerie niet vreemd nu de civielrechtelijke bemoeienis van het openbaar ministerie met rechtspersonen juist zijn achtergrond vindt in de bestrijding van het misbruik daarvan, zij het van oudsher primair ter voorkoming van de ontwrichting van het economisch verkeer. Thans is het belang van het civielrechtelijk optreden van het openbaar ministerie jegens rechtspersonen en organisaties mede gelegen in de voorkoming van de ontwrichting van de samenleving door terroristische daden en het waarborgen en versterken van de veiligheid van de burgers.

De regering heeft terecht bestrijding van terrorisme hoog op de politieke agenda geplaatst. Blijkens een bericht in de Staatscourant van 25 januari jl. trekt het kabinet bijna een half miljard euro uit voor de strijd tegen terreur. Diverse strafrechtelijke maatregelen zijn door de Minister van Justitie in het vooruitzicht gesteld.Zie hierop de kritiek van G.J.M. Corstens, Dijkdoorbraken in de strafrechtspleging, NJB 2005, p. 289. Niet alleen het strafrecht wordt ingezet in de strijd tegen het terrorisme, maar ook het IPR moet dapper meevechten. In het in januari 2003 bij de Staten-Generaal ingediende wetsvoorstel tot goedkeuring van het Verdrag van de Raad van Europa ‘inzake de erkenning van de rechtspersoonlijkheid van internationale niet-gouvernementele organisaties’ wordt thans een aanvulling voorgesteld van de Wet conflictenrecht corporaties (WCC) en van art. 2:20 BW inzake de verboden rechtspersoon.Wetsvoorstel 28 764, nrs. 1-7. Op het moment van het schrijven van mijn bijdrage aan dit WPNR-themanummer is het wetsvoorstel nog bij de Staten-Generaal aanhangig (stand per 1 augustus 2005). Op deze manier is in het wetsvoorstel tot goedkeuring van dit Europese Verdrag een wijziging van wetgeving geslopen die met dat verdrag als zodanig niets van doen heeft. Uiteraard heeft de Minister van Justitie zich niet voor dit gat laten vangen. Het opschrift van het wetsvoorstel is inmiddels gewijzigd. Niet langer betreft het uitsluitend de goedkeuring van het genoemde Verdrag, maar ziet het voorstel ook op ‘invoering van enige regels met betrekking tot in een terrorismelijst vermelde organisaties waarvan het doel of de werkzaamheid in strijd is met de openbare orde’. Dit maakt nieuwsgierig. Op welke wijze kan het IPR worden ingezet in de strijd tegen het terrorisme?

‘9/11’ staat in ieders geheugen gegrift. De aanslagen op de Twin Towers hebben de wereld wakker geschud en een mondiale strijd tegen het terrorisme ontketend. Ook het recht wordt in de strijd tegen terreur ingezet, waarbij natuurlijk in de eerste plaats het strafrecht een belangrijke rol dient te vervullen. Terroristen laten zich niet door het recht en door de regels van het democratisch spel tegenhouden. Zij beramen hun laaghartige daden en voeren deze uit zonder zich iets van het recht aan te trekken. De belagers van onze fundamentele rechten en vrijheden liggen op de loer om toe te slaan. Terroristen en terreurorganisaties maken daarbij grif gebruik van de mogelijkheden die het recht biedt. Het recht heeft de plicht daarop te reageren en is op scherp gezet. In de strijd tegen het terrorisme mag en kan het privaatrecht niet aan de kant blijven staan, hoezeer ook de gevechtsrol van het privaatrecht bescheiden is. In ieder geval moet worden voorkomen dat terroristen en hun samenwerkingsverbanden gebruik maken van door het privaatrecht gecreëerde vehikels. Terrorismebestrijding door inzet van privaatrechtelijke middelen betekent onder meer aanscherping van toezicht op rechtspersonen, verscherping van de regelgeving inzake de verboden rechtspersoon en aanscherping van financiële regelgeving. Het is zaak van het recht om bij het treffen van deze aangescherpte maatregelen een juist evenwicht te bewaren en onze fundamentele vrijheden en rechten te bewaken en niet overboord te zetten. In dit themanummer van het WPNR is aan een aantal onderwerpen van terrorismebestrijding door het privaatrecht, in het bijzonder het rechtspersonenrecht, aandacht besteed. De redactie is de auteurs zeer erkentelijk voor hun medewerking. Met dit themanummer hoopt de redactie een bijdrage te leveren aan het debat over de rol van het privaatrecht in de strijd tegen het terrorisme. Die strijd gaat ons allen aan, zoals ook het Recht ons allen aangaat.

Wie na ‘9/11’ dag- en vakbladen leest, wie na ‘9/11’ politici en andere opiniemakers beluistert, wie na ‘9/11’ naar de televisie kijkt, krijgt het idee dat terrorisme een nieuwe bedreiging voor de vreedzame wereldorde is. Deze toonzetting verbaast enigszins, gezien het feit dat Europese democratieën reeds eerder zijn bedreigd door diverse (zij het nationaal georiënteerde) terreurbewegingen, zoals de Rote Armee Fraktion (RAF), het Ierse Republikeinse Leger (IRA) en de Baskische afscheidingsbeweging ETA. Toch is een dergelijke reactie begrijpelijk als men bedenkt dat de aard van de terroristische bedreiging is veranderd. De moderne wereldorde is nooit eerder op zo’n schaal bedreigd door een wereldwijd actief religieus georiënteerd terrorisme. Bovendien lijken aanslagen zich niet langer te beperken tot staatsorganen en militairindustriële complexen, maar schijnen zij zich te richten op onschuldige en willekeurige burgers en het zaaien van zoveel mogelijk angst onder de bevolking.Zie ook Egbert Myjer, “Rechten van de mens en bestrijding van terrorisme; enige opmerkingen over de Europese aanpak en over de rol van de officier van justitie”, in: Trema 2003, p. 336. Ten slotte lijkt sprake van een kwantitatieve toename van terroristische aanslagen.Zie Maandblad M van NRC Handelsblad januari 2005, p. 14 dat zich baseert op het US Department of State. En zo wordt reeds gesproken over the war against terrorism.

Op het gebied van toezicht op rechtspersonen in het algemeen en stichtingen in het bijzonder is er de laatste tijd veel activiteit van regering en wetgever. De directe aanleiding hiervoor is gelegen in het feit dat er kennelijk ook non-profitorganisaties waren betrokken bij de aanslagen op 11 september 2001. De Financial Action Task Force on money laundering and terrorism financing (FATF) deed in dat verband de aanbeveling dat landen hun wet- en regelgeving zouden doorlichten om zeker te stellen dat misbruik van non-profitorganisaties wordt bestreden.Nederland is op ministerieel niveau verbonden de FATF-aanbevelingen op te volgen. Zie WTR-rapport, p. 6. Daarop heeft het kabinet de Nederlandse wet- en regelgeving met betrekking tot het toezicht op non-profitorganisaties laten doorlichten door het Financieel Expertise Centrum (FEC). De resultaten daarvan zijn neergelegd in een ‘Nota inzake de bestrijding van misbruik van nonprofit organisaties voor terrorismefinanciering’ die op 14 juli 2004 (hierna: de ‘Nota’) aan de Tweede Kamer is aangeboden.Nota inzake de bestrijding van misbruik van non-profit organisaties voor terrorismefinanciering, Kamerstukken II 27 925, nr. 136. De daarin aangekondigde maatregelen zijn deels nader uitgewerkt in een nota aangeboden aan de Tweede Kamer op 30 juni 2005 (de ‘Vervolg Nota’).Nota bestrijding misbruik van non-profitorganisaties, Kamerstukken II 27 925, nr. 181. In de Vervolg Nota wordt nog een derde in de loop van dit jaar te verschijnen nota aangekondigd.

Deze aflevering van het WPNR stelt de vraag centraal wat het privaatrecht kan bijdragen aan de strijd tegen het terrorisme. Bij de beantwoording van die vraag beweegt de blik snel in de richting van rechtspersonen. Hoewel men bij die blikrichting wel vraagtekens kan zetten - de aanslagen in Europa (‘Madrid’, ‘Londen’ en de moord op Theo van Gogh in Amsterdam) lijken met name het werk van kleine groepen zonder formele structuur en zonder veel financiële middelen - is duidelijk dat rechtspersonen een rol kunnen spelen. In deze bijdrage staat de vraag centraal of en hoe het privaatrecht kan worden ingezet om aan de activiteiten en zelfs aan het bestaan van dergelijke rechtspersonen een einde te maken. Uitgangspunt naar geldend recht is art. 2:20 BW. Daarin is neergelegd hoe en onder welke voorwaarden tot een verbod en ontbinding van rechtspersonen kan worden gekomen. In deze bijdrage worden achtergrond, werking, tekortkomingen en mogelijkheden van deze regeling belicht en wordt ingegaan op voorstellen om art. 2:20 BW aan te scherpen als criminele of op terrorisme gerichte organisaties in het geding zijn.Met dank aan Suzanne Hulsen, studentstagiair, voor haar hulp bij het verzamelen van literatuur en rechtspraak.

Wet identificatie bij dienstverlening / Wet melding ongebruikelijke transacties