Aflevering 6709

Bij KB de dato 17 april 2007 zijn benoemd tot

In 2007 overlijdt de heer N.

Het belang van het voortschrijden van de tijd bij uitleg van juridische teksten

De boodschap die in 1981 het Haviltex-arrestHR 13 maart 1981, NJ 1981, 635 (Haviltex). Zie uitvoerig over uitleg in nationaal en internationaal verband: Tjittes, Uitleg van schriftelijke contracten, RM Themis 2005, p. 2 e.v. - tot de komst van het arrest DSM/Fox het standaardarrest voor de uitleg van contracten - bracht, was dat het bij de uitleg van schriftelijke contracten niet alleen aankomt op een taalkundige uitleg, maar op de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepalingen mochten toekennen en op hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Sinds het arrest DSM/FoxHR 20 februari 2004, NJ 2005, 493 (DSM/Fox). Zie daarna onder meer HR 17 september 2004, NJ 2005, 169 (Wessanen/Nutricia), HR 23 december 2005, RvdW 2006, 17 (De Rooij/Van Olphen) en HR 19 januari 2007, LJN: AZ3178 (Meyer Europe/Pontmeyer). uit 2004, het nieuwe standaardarrest op uitlegterrein, is de norm voor de uitleg van contracten zo algemeen geworden dat nauwelijks sprake is van een uitlegnorm maar veeleer van een uitlegbeginsel:

Woorden zijn nooit duidelijk; de uitleg van rechtshandelingen is een (netelig, maar) onmisbaar leerstuk. Het nieuwe Burgerlijk Wetboek besteedt er weinig aandacht aan, minder nog dan het voormalige wetboek deed. In de praktijk blijkt in veel geschillen de uitlegging van cruciale betekenis te zijn. De Hoge Raad wees in 1981 het bekende Haviltex-arrest, waarin flexibiliteit voorop staat. Later voegde de Raad daar voor bepaalde typen rechtshandelingen een minder flexibel regime aan toe, terwijl hij in 2004 overwoog dat tussen de twee benaderingen geen tegenstelling, maar een vloeiende overgang bestaat. Reden genoeg om te onderzoeken waar wij ons op dit moment met de uitlegleer bevinden, en met name ook om te bezien in hoeverre er relevant verschil bestaat tussen het ene rechtsterrein en het andere. Dit themanummer biedt, na een introducerende bespiegeling, een zestal concretiserende opstellen op specifieke rechtsgebieden. De eerste vier worden bestreken door het Burgerlijk Wetboek: huwelijkse voorwaarden (Boek 1), leveringsakten (Boek 3), uiterste wilsbeschikkingen (Boek 4), obligatoire overeenkomsten (Boek 6 c.a.). Daarna wordt het raam verder opengezet, en wordt de uitleg van pensioenreglementen resp. van rechterlijke uitspraken overdacht.

Hoe bepaalt men bij de overdracht van onroerende zaken wat en onder welke voorwaarden aan de koper in eigendom is overgedragen? Door het causale leveringstelsel staan hierbij twee rechtshandelingen centraal: de koopovereenkomst en de levering. Wanneer de koopovereenkomst minder omvat dan hetgeen later wordt geleverd, ontbreekt voor dat mindere een geldige titel.HR 22 april 1994, NJ 1995, 560 m.nt. WMK; Bouwmeester/ Van Leeuwen. Uit dit arrest blijkt echter ook dat wanneer de omschrijving van de titel in de koopovereenkomst en in de akte van levering van elkaar afwijken, de omschrijving in de akte van levering prevaleert (zie par. 2). In het omgekeerde geval waarin de omschrijving van de onroerende zaak in de koopovereenkomst ruimer is dan in de akte van levering, gaat de eigendom van het meerdere ook niet over. Nu niet omdat voor dit gedeelte een geldige titel ontbreekt, maar omdat dit meerdere niet in de levering is begrepen. Ons causale traditiestelsel leidt dus tot het resultaat dat is overgedragen wat van het verkochte en geleverde het minste is. Voor de beantwoording van de vragen wat is verkocht en wat is geleverd zullen beide rechtshandelingen moeten worden uitgelegd. En hoewel partijen met de uit koop en levering samengestelde transactie slechts één rechtsgevolg beogen - de overdracht van een bepaalde zaak - gelden voor de uitleg van koop- en leveringsakte sinds het arrest Eelder Woningbouw twee verschillende maatstaven. Op de uitleg van de koop blijft de Haviltex-maatstaf van toepassing. Dit betekent dat niet alleen kan worden uitgegaan van een zuiver taalkundige uitleg van de bepalingen van het contract. Het komt tevens aan op de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan het overeengekomene mochten toekennen en op hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten. Maar wat betreft de uitleg van de akte van levering komt het volgens de Hoge Raad aan op de in de notariële akte van levering opgenomen omschrijving van de over te dragen onroerende zaak, welke omschrijving naar objectieve maatstaven moet worden uitgelegd.HR 8 december 2000, NJ 2001, 350 m.nt. WMK; Eelder Woningbouw. Deze objectieve uitleg lijkt te verschillen van de uitleg van de titel van de levering. Voor de uitleg van de koopovereenkomst geldt immers de meer subjectieve uitlegmethode uit het Haviltex-arrest. Eerder is door een van ons op historische, filosofische en rechtssystematische gronden bepleit dat koop- en leveringsakte op eenzelfde wijze zouden moeten worden uitgelegd.C.G. Breedveld-de Voogd, ‘De uitleg van de akte van levering bij de overdracht van een onroerende zaak’, RMThemis 2002, p. 244-255. Een bewerking van dit artikel is opgenomen in C.G. Breedveld-de Voogd, Vorm, vrijheid en gebondenheid bij de koop van een woning (diss. Leiden) Den Haag: Boom Juridische Uitgevers 2007. In de hierna volgende paragrafen 2 en 4 zal ook gebruik gemaakt worden van inzichten die in dit proefschrift zijn neergelegd. Deze uitleg moet geschieden aan de hand van de Haviltex-maatstaf, zij het dat bij de toepassing van deze maatstaf de bewoordingen in de akte van levering als uitgangspunt dienen te gelden. In dit artikel wordt ingegaan op de vraag in hoeverre een objectieve uitleg als omschreven in het arrest Eelder Woningbouw in ons rechtssysteem past. Voorts wordt ingegaan op de vraag in hoeverre de ontwikkelingen in de jurisprudentie over de toepassing van het Haviltexcriterium nog een strikte scheiding tussen objectieve en subjectieve uitleg noodzakelijk maakt.

Kern van het wetsvoorstel dat heeft geleid tot de op 1 januari 2007 grotendeels in werking getreden nieuwe PensioenwetWet van 7 december 2006 houdende regels betreffende pensioen (Pensioenwet), Stb. 2006, 705., is de zogenoemde driehoeksverhouding tussen werkgever, werknemer en pensioenuitvoerder. Kamerstukken II, 2005/06, 30 413, nr. 3, p. 4/5 (MvT). Deze verhouding vindt zijn oorsprong in de pensioenovereenkomst die wordt gesloten tussen de werkgever en de werknemer.In art. 1 Pensioenwet wordt de pensioenovereenkomst gedefinieerd als hetgeen tussen een werkgever en een werknemer is overeengekomen betreffende pensioen, voorheen ook wel aangeduid als de pensioentoezegging. Ter waarborging van de uit deze overeenkomst voor de werknemer voortvloeiende rechten, is de werkgever op grond van art. 23 Pensioenwet gehouden deze rechten buiten de onderneming veilig te stellen door middel van het sluiten van een schriftelijke uitvoeringsovereenkomst met een pensioenuitvoerder.Krachtens art. 1 Pensioenwet wordt onder een uitvoeringsovereenkomst verstaan de overeenkomst tussen een werkgever en een pensioenuitvoerder over de uitvoering van één of meer pensioenovereenkomsten. De pensioenuitvoerder stelt vervolgens, in overeenstemming met de pensioenovereenkomst en de uitvoeringsovereenkomst, het pensioenreglement op.Art. 35 lid 1 Pensioenwet. Het pensioenreglement geeft weer welke rechten en verplichtingen de pensioenuitvoerder enerzijds en de werknemer/deelnemer anderzijds ten opzichte van elkaar hebben op basis van de afspraken die zijn opgenomen in de pensioenovereenkomst en in de uitvoeringsovereenkomst. Kamerstukken II 2005/06, 30 413, nr. 3, p. 199 (MvT). Zie voorts art. 1 Pensioenwet waarin het pensioenreglement wordt omschreven als de door de pensioenuitvoerder opgestelde regeling met betrekking tot de verhouding tussen pensioenuitvoerder en deelnemer. Hiermee ontstaat eveneens een zelfstandige relatie tussen de pensioenuitvoerder en de werknemer. Algemeen wordt aangenomen dat deze relatie voortvloeit uit een in de uitvoeringsovereenkomst besloten liggend derdenbeding ten behoeve van de werknemer.HR 20 februari 2004, NJ 2005, 493, m.nt. Du Perron (Fox/DSM), r.o. 4.1.; E. Lutjens, ‘De driepartijenverhouding in de pensioenwet’, TPV 2007/1; Kamerstukken II 2005/06, 30 413, nr. 3, p. 4 (MvT). In de uitvoeringsovereenkomst bedingt de werkgever ten behoeve van zijn werknemers onder bepaalde voorwaarden het recht op pensioenuitkeringen. Door aanvaarding van de uit het pensioenreglement voortvloeiende rechten en verplichten, treedt de werknemer als partij toe tot de oorspronkelijk tussen de werkgever en de pensioenuitvoerder gesloten uitvoeringsovereenkomst.Zie art. 6:254 lid 1 BW. Dit complex van verhoudingen brengt onder andere met zich mee dat zowel in de verhouding tussen de pensioenuitvoerder en de werkgever als in de verhouding tussen de uitvoerder en de werknemer/deelnemer, de inhoud van een pensioenreglement aanleiding kan geven tot discussie over de uitleg hiervan. Afhankelijk van de relatie waarbinnen de uitleg van het reglement plaatsvindt gelden, zo zal uit het navolgende blijken, op grond van rechtspraak van de Hoge Raad verschillende uitlegnormen. Bovendien zorgt de invoering van de Pensioenwet naar alle waarschijnlijkheid voor een verschuiving van de accenten binnen de te hanteren methodiek bij de uitleg van pensioenreglementen in de verhouding tussen de werknemer en de pensioenuitvoerder.

Huwelijke voorwaarden omdat ‘het moet’

Lezen achten wij zo belangrijk dat er zelfs een verfijnde cultuur aangaande leesmeubels is ontstaan.Vgl. Eva-Maria Hanebutt-Benz, Lesemöbel und Leseverhalten vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Frankfurt a. M.: Museum für Kunsthandwerk 1985. Voor de jurist is goed lezen - interpreteren - essentieel, nu zijn lezing normatieve implicaties kan hebben. De verwantschap tussen recht en spel, die de grote historicus HuizingaJ. Huizinga, Homo ludens, proeve eener bepaling van het spelelement der cultuur, achtste druk, Groningen: Wolters Groningen 1985, p. 85 e.v. meende te ontdekken - Spielerei, l’art pour l’art - is misleidend. Ook interpretatie van rechterlijke uitspraken en de methodologie daarvoor zijn van wezenlijk belang. Zijn dit understatements?

Een rechtshandeling vereist een op een rechtsgevolg gerichte wil die zich door een verklaring heeft geopenbaard (art. 3:33). Een uiterste wilsbeschikking is een eenzijdige rechtshandeling ‘waarbij een erflater een beschik-king maakt, die eerst werkt na zijn overlijden (...)’. (art. 4:42). Als de desbetreffende wilsuiting is neergelegd in een notariële akte, openbaart zij zich ten overstaan van de notaris. Dat de belanghebbenden vooralsnog niet worden bereikt en dat de werking van de beschikking is opgeschort, verhindert niet dat van openbaring gesproken kan worden.In WPNR (1996) 6209 oordeelde ik nog anders door de nadruk te leggen op openbaring aan de belanghebbenden. De uiterste wilsbeschikking zou eerst tot rechtshandeling worden zodra zij, door het overlijden, haar werking verkrijgt. Voor een dergelijke beperkte opvatting bestaat onvoldoende grond erkende ik in WPNR (1996) 6213. Vgl. ook Hijma, Yin Yang ( Van Mourik-bundel 2000), p. 93 e.v. Ook verklaringen opgenomen in een codicil waarvan niemand het bestaan weet, zijn rechtshandelingen. Vereist is dat de verklaring zich door een uiting heeft ‘losgemaakt’ van de verklarende persoon.Vgl. Hijma, t.a.p., p. 95: ‘Bij de openbaringseis staat de handelende persoon centraal: deze moet ‘buiten zichzelf ’ zijn getreden, moet zich in een verklaring hebben geuit.’ (Curs. van Hijma). De geldigheid van een rechtshandeling is soms afhankelijk van de voldoening aan vormvereisten. Eenzijdige verklaringen met werking bij dode worden eerst tot rechtshandeling verheven - en daarmede tot uiterste wilsbeschikking - doordat zij worden neergelegd in een notariële of onderhandse akte. Vgl. art. 4:93 e.v. De strenge vormvereisten staan er echter niet aan in de weg dat invloeden ‘van buiten’ de inhoud van de uiterste wilsbeschikking mede (kunnen) bepalen.Hierna zal blijken dat bij de uitlegging van een uiterste wilsbeschikking in bepaalde gevallen ook verklaringen van de erflater buiten de uiterste wil een rol kunnen spelen. Vgl. art. 4:46 lid 2, waarover in nr. 9. Voorts kan het geschieden dat voor een uiterste wilsbeschikking waarvan de uitvoe-ring blijvend onmogelijk is, een andere beschikking in de plaats gesteld wordt als uit het testament is af te leiden dat de erflater die andere beschikking zou hebben gemaakt als hem de onmogelijkheid bekend zou zijn geweest. Vgl. art. 4:47, waarover in nr. 7.