Aflevering 6757

Het hangt, getuige het Rapport Moltmaker, hoewel alras ‘geschubladisierd’, al jaren in de lucht: de al dan niet vermeende behoefte aan moderne successiewetgeving. Wie roept dat het tijd wordt voor een nieuwe wet suggereert dat het honderdvijftig jaar oude successierechtelijke monumentDe staatssecretaris erkent in zijn gastcollege van 14 april 2008 dat er inderdaad sprake is van een monument, zij het dat in zijn ogen het dak lekt en het monument derhalve dringend aan restauratie toe is: ‘Als we dat niet zouden doen, stort het over een jaar of tien in. En zitten we met de brokken.’ Wij merken op dat monumenten er niet zijn om gesloopt te worden, doch om te worden gekoesterd. niet meer voldoet. Dit laatste, in bevestigende dan wel ontkennende zin, weten wij echter pas zeker als de Hoge Raad drie keer gesproken heeft, en wel inzake de kwesties koop met tot het overlijden uitgestelde levering,B.M.E.M. Schols, Fiscaal-erfrechtelijk nakomen en tenietgaan van voorwaardelijke verbintenissen. Samenloop en (ontlopen) van overdrachtsbelasting en successierecht, FBN 2008, nr. 21.de levensverzekeringsfamilieB.M.E.M. Schols, ‘Kruislings’ verzekeren in een fraus legis ‘rondje’? Boter, kaas en eieren met art. 13 SW en andere ficties, FBN 2007, nr. 8. en het turbotestament.B.M.E.M. Schols, Van instemming met testamentaire transacties tot analogie met art. 10 SW. Turbo-fictie?, FBN 2006, nr. 65. Het spel onder de oude wet is immers nog steeds niet helemaal gespeeld, hoewel de ontknoping niet lang meer op zich zal laten wachten. In de eerste twee zaken heeft de Advocaat GeneraalRespectievelijk Van Ballegooijen 17 juli 2007, NTFR 2007/1668 en Niessen 23 augustus 2007, NTFR 2007/1718. reeds gesproken, in de laatste zaak nog niet. Zowel de belastingplichtige als de Belastingdienst hebben uit het successierechtelijke monument gehaald wat erin zit. Alle hoeken van de kamer(s) zijn gezien. Met een laatste dogmatisch woord van de Hoge Raad over de drie bovenstaande ‘ontgaanscasus’ of in de woorden van de staatssecretaris de drie ‘constructies’, zal de rust wederkeren en zullen de piketpalen van de successierechtelijke belastingplicht nauwkeurig te slaan zijn, zij het dat het fiscale kat- en muisspel rond schenken en erven alsdan wel meer dan anderhalve eeuw geduurd heeft.B.M.E.M. Schols, Ficties in het successierecht: hopeloos verouderd of springlevend?, Vakblad voor de MKB-adviseur, nr. 2007-9, blz. 7.

De Successiewet 1956 is dringend aan herziening toe. De in het regeerakkoord van 1998 gemaakte afspraak de successiewetgeving te moderniseren, is inmiddels al weer 10 jaar oud. Het rapport van de naar aanleiding van die afspraak ingestelde Commissie Moltmaker dateert ook al weer van 13 maart 2000. En ondanks de toezegging van toenmalig staatssecretaris Vermeend om het rapport met een strik erom naar de ministerraad te sturen, is het in de roes van de invoering van de Wet IB 2001 in een la van het ministerie van Financiën verdwenen en daar nooit meer uitgekomen. Nu lijkt de huidige staatssecretaris onder enige druk van de Tweede Kamer bereid de herziening weer ter hand te nemen.

Op 14 april jl. heeft de staatssecretaris van Financiën, tijdens zijn openbare lezing aan de Universiteit van Tilburg, de plannen voor een nieuwe Successiewet ontvouwd. De tariefstructuur wordt vereenvoudigd en de tarieven worden verlaagd. Om dit te financieren wordt de heffingsgrondslag verbreed. Hiertoe heeft de staatssecretaris enkele maatregelen aangekondigd. Zo is hij voornemens om het aanknopingspunt van heffing te verschuiven naar de woonplaats van de verkrijger, waardoor uitkeringen uit buitenlandse rechtsfiguren zoals trusts in het schenkingsrecht kunnen worden betrokken. Of daarmee de woonplaats van de erflater/schenker wordt verlaten, is nog niet duidelijk. Tevens gaat hij verschillende figuren, door de staatssecretaris samengevat als ‘constructies’, bestrijden, die in zwang zijn in de estateplannerspraktijk. Als voorbeelden noemde hij: het turbotestament, het ik opa testament en de herroepelijke schenking. Daarnaast wordt overwogen om over te gaan tot defiscalisering van onderbedelingsvordering, waardoor rentebijschrijvingen niet langer de nalatenschap van de langstlevende echtgenoot verkleinen.

Op diverse plaatsen heb ik in het verleden voorstellen gedaan tot wijziging van de Successiewet. De ene keer wat meer op hoofdlijnenZie bijvoorbeeld Contouren voor een nieuwe Successiewet, WPNR (2004) 6576. de andere keer meer op details.Zie mijn monografie Fictieve erfrechtelijke verkrijgingen in de Successiewet 1956 waarin per fictiebepaling voorstellen tot verbetering worden gedaan en mijn bijdrage aan WPNR (2004) 6588, Barbier en de gevolgen voor het recht van overgang. En meer recentelijk mijn voorstel in WFR 2008/308, waarin ik een alternatief systeem schets voor de heffing van successierecht over onderbedelingsvorderingen.In deze bijdrage schets ik de hoofdlijnen van een nieuwe Successiewet, zoals die er in de toekomst uit zou moeten zien. Het valt dan niet te voorkomen dat ik voorstellen die ik al eerder heb gedaan weer van stal haal.

Successiebelasting wordt door de gemiddelde Nederlander veelal als een vorm van dubbele heffing ervaren. Immers er wordt belasting betaald over vermogen waarover al eerder inkomstenbelasting is geheven. Toch kan niet gezegd worden dat hier sprake is van dubbele belasting in civielrechtelijke of economische zin. Wel is er sprake van dubbele belasting ten aanzien van het objectZie ook hierover: J.E.A.M. van Dijck, Schenking van lopende en vervallen opbrengsten van vermogen, WFR 1957/853. , echter bij het subject is er geen sprake van dubbele heffing. Immers, bijvoorbeeld de ouders hebben over het object inkomstenbelasting betaald, terwijl vervolgens bij het kind successiebelasting wordt geheven.In die zin ook de staatssecretaris J.C. de Jager in zijn toespraak aan de Universiteit van Tilburg op 14 april 2008 over de nieuwe Wet schenk- en erfbelasting. Zie tevens de daarvoor speciaal in het leven geroepen internetsite: www.schenkenerfbelasting.nl. De draagkrachtvermeerdering van het kind wordt belast. Overigens wordt er in deze benadering van uitgegaan dat de successiebelasting moet worden bezien vanuit de verkrijger, hetgeen zeker niet altijd de gevestigde mening is (geweest). Vanouds is de successiebelasting gekwalificeerd als een nabelasting, een vorm van eindheffing bij de erflater.Zie hierover onder andere: I.J.F.A. van Vijfeijken, Contouren voor een nieuwe Successiewet, WPNR (2004) 6576. Bij de hantering van dat uitgangspunt kan zich de eerder gemelde dubbele heffing wel voordoen, zeker nu de inkomstenbelasting zich langzamerhand heeft ontwikkeld tot een robuuste heffingOver de ontwikkeling van de Inkomstenbelasting: L.G.M. Stevens, Inkomstenbelasting, Deventer: Kluwer 2001, blz. 6-7., waardoor een nabelasting wel degelijk tot dubbele heffing bij hetzelfde subject kan leiden. Probleem is dat binnen de huidige Successiewet 1956 terzake niet echt een duidelijke keuze wordt gemaakt. De wet heeft elementen in zich die duiden op een boedelbelasting (bijvoorbeeld: het aansluiten bij de woonplaats van de erflater en het geen rekening houden met de verdeling van de nalatenschap) en anderzijds elementen die duiden op een verkrijgingsbelasting (bijvoorbeeld: de tarieven).Zie ook I.J.F.A. van Vijfeijken, t.a.p.De wetgever heeft echter wel rekening gehouden met het feit dat onder omstandigheden sprake kan zijn van dubbele heffing bij hetzelfde subject. Hiervoor zijn de zogenaamde anti-cumulatiebepalingen opgenomen in de Successiewet.Zoals art. 32, eerste lid onder 9 en 10 SW en art. 33, eerste lid onder 9 SW. Overigens wil dit niet zeggen dat in alle gevallen van dubbele heffing is voorzien. Daarnaast is er ook nog de principiële vraag of een voorkomingsregeling moet worden opgenomen in de Wet inkomstenbelasting 2001 of in de Successiewet. Van Mens merkt in zijn dissertatie terzake terecht op “dat het antwoord op deze vraag afhankelijk is van de visie op de verhouding tussen de inkomstenbelasting en het schenkingsrecht”.K.L.H. van Mens, Civiel en fiscaalrechtelijke aspecten van het schenkingsrecht, diss. 1985, Deventer: Kluwer 1985, blz. 246; hetgeen de auteur opmerkt geldt uiteraard ook voor de verhouding met het successierecht.

De voorgestelde herziening van de Successiewet impliceert dat de keuze om deze wet af te schaffen, niet wordt gemaakt. Het is daarom belangrijk om de argumenten die hierbij een rol spelen te inventariseren omdat hierdoor de aanvaarbaarheid van de nieuwe wet kan worden vergroot. Bekend is dat er veel voorstanders zijn voor afschaffing van de Successiewet omdat deze dubbele heffing tot gevolg zou hebben. Tijdens het leven van de erflater of schenker is reeds belasting geheven en het wordt daarom onrechtvaardig gevonden om ten tijde van het overlijden of de schenking nogmaals belasting te heffen. Daar kan tegenin worden gebracht, dat het de erflater of schenker is die tijdens zijn leven heeft betaald over de inkomsten en dat het de verkrijger is waarvan schenkings- en successierecht wordt geheven. Van een dubbele heffing bij de erflater of schenker is dan geen sprake. Doorslaggevende betekenis komt toe aan het ‘zo maar in de schoot geworpen krijgen’ van een schenking of nalatenschap. Een toename van vermogen, zonder dat daarvoor een prestatie geleverd hoeft te worden, verhoogt de mogelijkheid om bij te dragen aan de overheidsfinanciën.

Bij het creëren van een nieuwe Wet schenk- en erfbelasting zal ons inziens ook terdege rekening dienen te worden gehouden met het internationale kader. Helaas zijn tijdens de toespraak van de Staatssecretaris van Financiën op 14 april 2008 te TilburgJ.K. de Jager, toespraak 14 april 2008 te Universiteit van Tilburg, www.schenkenerfbelasting.nl. alleen het tegengaan van belastingbesparende maatregelen - door hem `constructies´ genoemd - in dit internationale verband besproken. Nog niet geheel duidelijk is hoe hij vorm zal geven aan de heffingscriteria, mede in onderling verband. Blijft de woonplaats van de erflater en schenker het primaire criterium en wordt de woonplaats van de verkrijger slechts als constructiebestrijdend middel ingezet? En hoe past hierin het nationaliteitscriterium zoals vervat in de tienjaarstermijn uit art. 3, lid 1 Successiewet 1956 (hierna: SW 1956)? Daarnaast kan de vraag worden gesteld of de staatssecretaris het recht van overgang gezien de Europeesrechtelijke ontwikkelingen wil handhaven. Deze aspecten kwamen tijdens de toespraak op 14 april slechts zijdelings aan de orde. Voorts bleef onder meer onbesproken de vraag of Nederland zich zal inzetten om meer belastingverdragen met betrekking tot schenk- en erfbelastingen te sluiten. In dit artikel zullen wij ingaan op een aantal internationale knelpunten. Aangezien de plannen voor de nieuwe Wet schenk- en erfbelasting nog niet zijn uitgekristalliseerd, zullen wij ons concentreren op de heffingscriteria die ons inziens ten grondslag zouden dienen te liggen aan een nieuwe Wet schenk- en erfbelasting. Daarbij zullen wij allereerst aandacht schenken aan het recht van overgang, nu het situsbeginsel internationaal als sterkste criterium heeft te gelden. Vervolgens besteden wij aandacht aan de criteria voor wereldwijde heffing, waarbij wij ook de speerpunten van de staatssecretaris zullen betrekken.

niet-redactioneel gedeelte onder verantwoordelijkheid van het bestuur