Aflevering 7014

De vanzelfsprekendheid waarmee wij vandaag de dag aanvaarden dat aandeelhouders hun verhoudingen binnen de vennootschap, in het bijzonder ter zake de uitoefening van het stemrecht, door middel van een overeenkomst kunnen regelen kan ons doen vergeten dat er een tijd is geweest waarin die vanzelfsprekendheid er niet was. In de 3de druk van het Handboek (1936) schreef Van der Heijden:

Aan alles komt een eind, zo ook aan samenwerkingsverbanden. Realistische partners in een samenwerkingsverband zullen beseffen dat er een moment zal komen om afscheid te nemen van elkaar of van een of meer van hen. Zij zullen er voor waken dat hun onderlinge regeling tot samenwerking (“ORTS”), in welke vorm die samenwerking ook wordt gegoten, er in voorziet dat deze zoveel mogelijk wordt beëindigd op de wijze als zij in goede tijden hebben voorzien. Is de ORTS vorm gegeven in een aandeelhoudersovereenkomst en eventueel ook in de statuten van hun gemeenschappelijke besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid (“BV”) dan zullen in dat geval in de aandeelhoudersovereenkomst en/of de statuten goed doordachte “tailor made exit-regelingen” zijn opgenomen.

De wet bepaalt met zoveel woorden dat het kapitaal van de BV uit één aandeel kan bestaan (art. 2:172 BW). Zijn twee of meer personen tot het aandeel gerechtigd, dan bestaat tussen die personen een gemeenschap (art. 3:166 BW). De deelgenoten kunnen het genot, het gebruik en het beheer van het aandeel bij overeenkomst regelen (art. 3:168 BW). Deze beheersregeling kan in sommige gevallen de plaats innemen van een aandeelhoudersovereenkomst. In deze bijdrage zet ik enkele hoofdlijnen uiteen van de gemeenschap van één aandeel in een éénaandeel-BV (EABV) en wijs ik op sommige toepassingen. De gemeenschap kan bestaan uit meerdere aandelen, maar ik zal mij hier beperken tot de gemeenschap van één aandeel. Deze gemeenschap maakt m.i. beter inzichtelijk wat ik aan de orde wil stellen, namelijk dat door middel van een overeenkomst over het beheer van het gemeenschappelijke aandeel afspraken kunnen worden gemaakt die in de sfeer van de BV directer werken dan de afspraken die gemaakt worden door middel van een stemovereenkomst. Daarnaast biedt de gemeenschap soms meer ruimte tot aanvulling van de vennootschappelijke orde dan de aandeelhoudersovereenkomst.

Door de toenemende contractualisering van de vennootschappelijke verhoudingen tussen aandeelhouders heeft zich ook het leerstuk van de doorwerking van aandeelhoudersovereenkomsten in de laatste jaren verder ontwikkeld.Zie voor de achtergrond van deze ontwikkeling (institutionele vs. contractuele visie) o.a. Nowak/Van Duuren, Preadvies 2013, p. 301-306. Onder doorwerking versta ik in dit artikel de tegenwerpelijkheid van buitenstatutaire afspraken binnen de vennootschappelijke rechtsorde, meer specifiek de gevolgen van handelen in strijd met buitenstatutaire governance-afspraken voor de rechtsgeldigheid van de besluitvorming. Het uitgangspunt daarbij is dat alle aandeelhouders partij zijn bij de afspraken en mede-aandeelhouder zijn in een BV.Het gaat hier in feite om een persoonsgebonden samenwerkingsverband waarin gebruik wordt gemaakt van een vennootschap als samenwerkingsvehikel. Zie over deze materie uitvoerig de geschriften van M.J.G.C. Raaijmakers, o.a. zijn dissertatie (1984). Hieronder wordt eerst de stand van zaken met betrekking tot doorwerking van aandeelhoudersovereenkomsten besproken (§ 2). Vervolgens worden twee leerstukken behandeld die ingrijpen in de discussie over doorwerking, te weten het unanieme aandeelhoudersbesluit in strijd met de statuten (§ 3) en de zogenaamde openbaarheidsfunctie van dwingend recht (§ 4). Als sluitstuk komen de rechtsgeldigheid en doorwerking van buitenstatutaire governance-afspraken aan de orde (§ 5).

Het huidige BV-recht biedt ruime mogelijkheden om afspraken tussen aandeelhouders statutair vorm te geven. In de praktijk maken aandeelhouders daarnaast regelmatig flankerende afspraken in een aandeelhoudersovereenkomst. Het klassieke uitgangspunt hierbij is dat deze afspraken twee dimensies kennen: de statuten worden beheerst door het vennootschapsrecht en de aandeelhoudersovereenkomst door het verbintenissenrecht. Aandeelhouders zullen er doorgaans belang bij hebben dat zo weinig mogelijk ruis ontstaat tussen deze twee dimensies. Deze bijdrage gaat in op de vraag in hoeverre incorporation by reference een technisch hulpmiddel kan zijn en zou moeten (kunnen) zijn om de barrière tussen het vennootschapsrecht en het verbintenissenrecht te slechten. De focus ligt hierbij op het BV-recht.