Aflevering 6778

De vraag of uniformeren van het wettelijk tuchtrecht gewenst is, is voor een deel al beantwoord. De Wet tuchtrecht Bedrijfsorganisaties van 2004 heeft al een uniformering gegeven van het wettelijk, hiërarchisch tuchtrecht. Wat is ‘wettelijk hiërarchisch tuchtrecht’? Tuchtrecht komt in verscheidene vormen voor. In het Rapport HulsHiermee duid ik het rapport van de interdepartementale werkgroep tuchtrecht aan, zoals dat op 7 december 2006 werd uitgebracht. Die commissie stond onder leiding van prof. mr. N.J.H. Huls.wordt, op blz 9, een overzicht van het tuchtrecht gegeven. Met ‘wettelijk tuchtrecht’ wordt het tuchtrecht aangeduid dat op een wetsbepaling gegrond is.En dat ingevolge art. 113 lid 2 Grondwet dan ook bij wet moet worden geregeld.Dit doet zich voor binnen de hiërarchie van de overheid bijvoorbeeld in de vorm van het militair tuchtrecht. Het doet zich ook voor -en dan noemen we het ‘wettelijk niethiërarchisch’- in bepaalde beroepsgroepen, zoals het notariaat, de advocatuur, de medische beroepenHet complete lijstje: notariaat, advocatuur, gerechtsdeurwaarders, accountants, octrooigemachtigden, werkers in de individuele gezondheidszorg, veterinairen, loodsen en zeevarenden. De laatste twee groepen staan een beetje buiten de kring van de andere zeven. Zij worden in het rapport en Kabinetsstandpunt zonder onderscheid meegenomen. Ik zal dat daarom ook doen maar een aparte behandeling zou eigenlijk meer op zijn plaats zijn. en dan telkens op basis van een bepaling in de desbetreffende wet die tuchtrecht voorschrijft. Wij hebben het hier dan vooral over de vrije beroepen. Er is ook nog een wettelijk niethiërarchisch tuchtrecht in de economische hoek, met name voor bedrijfsorganisaties zoals (hoofd)produktschappen, waarop de in de inleidende zin van dit artikel bedoelde wet betrekking heeft.

Bij KB de dato 19 november 2008 zijn benoemd tot

Een noodzakelijke schakel tussen een verwijtbare gedraging en de door de rechter op te leggen punitieve sanctie is het procesrecht. Op grond van het procesrecht beschikken partijen en rechters over bevoegdheden en worden de (on)mogelijkheden van de hele procedure, van onderzoek tot eventuele veroordeling, geregeld. De procedureregels stroomlijnen niet alleen, zij stellen ook grenzen en geven zekerheden aan partijen. Ondanks het grote belang van deze regels zijn zij in het tuchtrecht niet altijd duidelijk te vinden. Reeds bij de invoering van de Wet op het notarisambt (hierna: “Wna”) in 1999, ontstond onduidelijkheid over procedurele kwesties doordat de wetgever had nagelaten overgangsbepalingen vast te stellen.Zie over het ontbreken van dit overgangsrecht A.L.G.A. Stille, “Het overgangsrecht in het notariële tuchtrecht”, WPNR, 2000, p. 209-214. Procedurele onduidelijkheden blijken echter tot op de dag van vandaag te bestaan. Dit creëert onzekerheid en zelfs conflicten. Veel van de aanwezige procesregels vinden hun basis in de Wna, maar zijn tevens gebaseerd op, uitgewerkt of vastgesteld in rechtelijke uitspraken. In deze bijdrage worden een aantal procesrechtelijke aspecten besproken, zoals die blijken uit recente uitspraken. In het navolgende zal zoveel mogelijk worden vastgehouden aan de chronologie van de procedure.

Het indienen van een klacht bij de tuchtrechter wordt vaak gezien als ‘opstapje’ voor het indienen van een schadeclaim, met als doel om, na gegrondverklaring van de klacht, in de vervolgens te voeren civiele procedure met 1-0 voor te staan. Wat is in de praktijk echter de invloed van een tuchtrechtelijke procedure op de civiele procedure? En doet die praktijk recht aan de belangrijke verschillen die bestaan tussen het tuchtrecht en het civiele recht?

1. Proloog: Notarieel tuchtrecht: te lang te zeer een “Unvollendete”

Vervult het notariaat in de ogen van de publieke opinie zijn taak niet goed dan wordt al snel de vraag gesteld wie toeziet op het functioneren van de beroepsgroep. Is de tuchtrechter wel alert, en treedt deze wel genoeg corrigerend op? Moet er niet gewoon strenger worden gestraft bij misstanden? Ook vanuit de KNB en de beroepsgroep zelf wordt het optreden van de tuchtrechter belangstellend gevolgd. De beroepsbeoefenaren ervaren de uitspraken van de tuchtrechter bij sommige (vermeende) misstappen als opvallend mild, maar bij andere weer veel te streng. Hoe dan ook: de taak van de tuchtrechter wordt allerwege gezien als gewichtig. De wetgever is zich daar terdege van bewust. We staan aan de vooravond van een ingrijpende wijziging van het tuchtrecht, niet alleen voor het notariaat maar ook voor diverse andere vrije beroepsbeoefenaren zoals advocaten, accountants en beoefenaren van de gezondheidszorg.

Het onderwerp ‘Toezicht en tuchtrecht’ is ‘in’. In het Notariaat Magazine, het maandelijkse opinieblad van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (hierna: KNB), kunnen we momenteel in iedere aflevering wel een of meerdere bijdragen over het onderwerp lezen.Zie voor een overzicht van deze bijdragen in de afgelopen twee jaren: F. Schonewille, ‘Over de aspiratie van het notariële tuchtrecht, de liefde voor de querulante cliënt en de toepassing van mediation bij klachten’, WPNR 139 (2008) 6768 en 6769, resp. 701-703 en 718-721. Onlangs, op 24 september 2008, werd door de KNB de ‘intercollegiale toetsing’ verplicht gesteld, de steekproefsgewijze toetsing van ieder notariskantoor, eens in de drie jaar, door speciaal daartoe opgeleide notarissen (‘auditoren’, ‘kwaliteitstoetsers’).Bron: www.notaris.nl (de website van de KNB), rubriek ‘Laatste nieuws’, d.d. 25 september 2008, door mij geraadpleegd op 1 oktober 2008. Het Bureau Financieel Toezicht (BFT) krijgt na de voorgestelde wetswijziging als ‘Bureau Toezicht Notariaat’ een grotere rol toebedeeld. Deze verplichting is een goed voorbeeld van het beoogde verscherpte toezicht op het Nederlandse notariaat. Toezicht is, zoals bekend, iets geheel anders dan tuchtrecht. Zo is, om slechts een enkel verschil te noemen, toezicht primair preventief en tuchtrecht veeleer repressief. Toezicht fungeert niet zelden als voorportaal (‘voortraject’) tot het tuchtrecht.D.T. Boks, T.R. Hidma, ‘Toezicht en tucht’, WPNR 130 (1999), 6363 (themanummer ‘Een nieuwe wet op het notarisambt’), 507-513, ald. 509, resp. 511. Zie over de verschillen tussen toezicht en tuchtrecht ook: P.J.N. van Os, ‘Tekortkomingen in het huidige tuchtrecht’, in: P.H.M. Gerver, B.E. Reinhartz (red.), 100 jaar notarieel toezicht. Lezingen van een studiemiddag gehouden op 10 november 2004 te Amsterdam georganiseerd door de Universiteit van Amsterdam en de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie. Ars Notariatus 130 (Amsterdam-Deventer 2005) 25-37, ald. 26-28. Beide begrippen worden echter dikwijls in één adem genoemd, misschien wel omdat in het notariaat nog steeds geen goede, wettelijke scheiding tussen beide fenomenen is aangebracht - volstrekt onjuist overigens en eigenlijk onbegrijpelijk. De aanbeveling uit 2005 van de Commissie-Hammerstein in dezen (‘Een scheiding aanbrengen tussen toezicht en tuchtrecht.’) dient nog definitief verwezenlijkt te worden.Commissie Evaluatie Wet op het notarisambt (‘CommissieHammerstein’), Het beste van twee werelden (Den Haag 2005), hierna geheten: Rapport van de Commissie-Hammerstein, 53 (Aanbeveling 6.1); aanbeveling in navolging van Werkgroep Toezicht notariaat (‘Commissie-Van Delden’), Rapport Toezicht notariaat (Den Haag 1999). Inmiddels is van de hand van de Staatssecretaris van Justitie een concept-wetsvoorstel tot wijziging van de Wet op het notarisambt gepubliceerd; de scheiding tussen toezicht en tuchtrecht is hiervan een onderdeel en ‘komt er dus aan’.Zie: Notamail 3 oktober 2008, nr. 258. Over het toezicht op het notariaat zal ik het in deze bijdrage verder niet hebben; aan de orde is thans het notariële tuchtrecht.

De uitspraken van de tuchtrechter zijn een belangrijke bron voor de notariële deontologie. In het tuchtcollege is een plaats voor vertegenwoordigers van het notariaat, zij het welbewust geen doorslaggevende. De president van de rechtbank van het arrondissement waar de kamer van toezicht is gevestigd, is voorzitter van deze kamer. Twee leden worden benoemd door de Minister van Justitie, een kantonrechter en een inspecteur van belastingen, en de overige twee leden zijn notaris of kandidaat-notaris (art. 94 Wna).