Aflevering 7024

Art. 21 bevat de objectieve verwijzingsregel van de Erfrechtverordening en geeft aan welk recht van toepassing is op de erfopvolging wanneer voor het toepasselijke recht geen rechtskeuze is uitgebracht.

Een (enkel) stapje terug, maar een reuzenstap vooruit

In 2006, tijdens het XVIIe rechtsvergelijkend wereldcongres van de Académie Internationale de Droit Comparé, dat toen plaats vond in Utrecht onder auspiciën van de Nederlandse Vereniging voor Rechtsvergelijking, kwam o.a. als thema aan de orde: “New developments in succession law”. Aan het slot van het algemene rapport over dat onderwerp concludeerde ik toen onder meer:

- het aftellen is begonnen -

De notaris krijgt steeds meer te maken met grensoverschrijdende nalatenschappen. De samenleving is internationaler geworden en daarmee overschrijden burgers veelvuldiger de landsgrenzen. We spreken van een grensoverschrijdende nalatenschap als bestanddelen van een nalatenschap in meerdere landen zijn gelegen of de erfgenamen in een ander land wonen dan waar de overledene zijn gewone verblijfplaats had.Zie memorie van toelichting Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 851, nr. 3. Dat is dus het geval als erflater een huisje in Frankrijk heeft, maar ook als een erfgenaam of legataris in een ander land dan erflater woont. Daarnaast kan men denken aan het geval dat zowel erflater als erfgenaam de buitenlandse nationaliteit hebben, maar dat de woonplaats van erflater in het buitenland, bijvoorbeeld Nederland ligt. Daarbij is het mogelijk dat erflater een rechtskeuze heeft gemaakt voor een bepaald rechtsstelsel, maar het kan ook zo zijn dat dat niet het geval is en aan de hand van de IPR-regels vastgesteld moet worden welk recht van toepassing is. Het kan daarbij slechts gaan om de vraag welk materiële recht van toepassing is, want waar het de afwikkeling betreft (dus de verdeling en de vereffening) is naar Nederlands IPR geen rechtskeuze mogelijk en is in beginselZie voor een uitzondering op dit beginsel: HR 6 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:BY5241, NJ 2014/58, m.nt. S. Perrick. het recht van de woonplaats van erflater van toepassing. Maar zelfs als eenmaal vaststaat welk recht van toepassing is, kan er nog een hele papierwinkel aan te pas komen om aan te tonen wie de erfgenamen zijn en voor welke delen zij in een bepaalde nalatenschap gerechtigd zijn. De bevoegde autoriteit, vaak de notaris, zal conform zijn eigen voorschriften willen vaststellen wie bevoegd is namens de nalatenschap op te treden.

Als vanaf 17 augustus 2015 de ErfrechtverordeningVerordening (EU) nr. 650/2012 van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bevoegdheid, het toepasselijke recht, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen en de aanvaarding en de tenuitvoerlegging van authentieke akten op het gebied van erfopvolging, alsmede betreffende de instelling van een Europese erfrechtverklaring, PbEU 2012, L 201/107 (nadien gerectificeerd in PbEU 2012, L 344/3 en PbEU 2013, L 60/140) (hierna ook: ErfVo). van toepassing wordt, zal het in Nederland zijn gedaan met de tweedeling in het erfrechtelijke conflictenrecht tussen vererving en afwikkeling van de nalatenschap. Nu nog moet voor de bepaling van het toepasselijke recht onderscheid tussen beide categorieën worden gemaakt en hanteren we in Nederland voor elk van beide aparte conflictregels.Vgl. F.W.J.M. Schols in: Asser/Vonken 10-II 2012/388, waar aanvullend de formele geldigheid van uiterste wilsbeschikkingen als derde categorie van ons huidige internationaal erfrecht wordt genoemd. Daaraan komt onder de ErfVo een einde. Niet alleen behoren beide onderwerpen tot het materiële toepassingsgebied van de ErfVo, maar bovendien wordt het toepasselijke recht op de vererving en afwikkeling van nalatenschappen onder de ErfVo aan de hand van een en dezelfde conflictregel bepaald. Mede hierdoor lijkt de grensoverschrijdende boedelafwikkeling binnen de Europese Unie voortaan een minder gecompliceerde aangelegenheid te zullen zijn. Hoe de internationale boedelafwikkeling volgens de regels van de ErfVo dient vorm te krijgen wordt hieronder nader toegelicht.

Met ingang van 17 augustus 2015 wordt de Erfrechtverordening van toepassing in de lidstaten van de Europese Unie. Voor Nederland brengt deze verordening belangrijke wijzigingen met zich wat betreft de behandeling van nalatenschappen met grensoverschrijdende aspecten. Op dergelijke nalatenschappen die openvallen vanaf 17 augustus 2015 zullen naar Nederlands internationaal privaatrecht niet langer de bepalingen van het Haagse Erfrechtverdrag moeten worden toegepast, maar die van de Erfrechtverordening. Het IPR-erfrecht is in de Europese Unie met de komst van de Erfrechtverordening geünificeerd. De verordening voert ook de Europese erfrechtverklaring in, die - naar te hopen en te verwachten valt - voor de notariële praktijk een uiterst nuttig instrument zal zijn. Het notariaat moet goed op de komst van dit nieuwe recht worden voorbereid. Op het KNB-jaarcongres “Notaris over de grenzen” van 3 oktober as. zal ook aan het nieuwe IPR-erfrecht aandacht worden besteed. Hoewel de Erfrechtverordening in het WPNR al eerder is besproken, heeft de redactie het gewenst geacht daaraan thans een themanummer te wijden. In dit themanummer worden de verschillende onderdelen van de Erfrechtverordening meer gedetailleerd besproken en wordt ook ingegaan op de praktische toepassing ervan voor het notariaat. Voor het gemak van de lezer is de tekst van de Erfrechtverordening (zonder considerans) in dit nummer achterin opgenomen. De redactie is alle auteurs zeer erkentelijk voor hun medewerking en hoopt dat dit themanummer aan de kennis en de toepassing van de Erfrechtverordening zal bijdragen.

Procederen over nalatenschappen is geen alledaagse verschijning. Toch komt het in toenemende mate voor dat erfgenamen het onderling niet eens kunnen worden over de erfopvolging en een gerechtelijke procedure onvermijdelijk is. Heeft een erfrechtelijk geschil grensoverschrijdende aspecten, bijvoorbeeld omdat de erfgenamen in verschillende landen wonen of de nalatenschapsgoederen in verschillende landen verspreid liggen, dan rijzen vragen van IPR procesrecht. In de eerste plaats komt de vraag welke rechter internationaal bevoegd is om te oordelen over de erfopvolging. Is dat de rechter van de staat waar de erflater zijn laatste gewone verblijfplaats had of die van de staat waar de erfgenamen wonen dan wel de rechter van de staat waar de nalatenschapsgoederen liggen? Indien eenmaal is vastgesteld welke rechter internationaal bevoegd is en deze volgens het op de erfopvolging toepasselijke recht een beslissing heeft gegeven, rijst vervolgens de vraag naar de rechtskracht van het vonnis in het buitenland. Wordt het vonnis buiten de forumstaat erkend en is het vatbaar voor executie, of moet de zaak opnieuw aanhangig worden gemaakt bij de rechter in het land van tenuitvoerlegging?