Aflevering 1

Afgelopen 15 december organiseerde de VU een symposium over grensdoden. Het symposium ging over de sterke stijging van het aantal omgekomen migranten op de Middellandse Zee in de afgelopen 25 jaar en de vraag of dit een neveneffect is van het Europese grensbewakingsbeleid (privatisering, externalisering, technologisering). Na presentaties van Thomas Spijkerboer en Tamara Last (VU), ging staatssecretaris Teeven in op de vraag welke beleidsreactie van de Europese landen is vereist.

Het Expertisecentrum Europees Recht (ECER) van het Ministerie van Buitenlandse Zaken organiseerde op 20 januari 2015 een seminar over het advies van het Hof van Justitie van de Europese Unie inzake toetreding van de Europese Unie tot het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Dit advies verscheen op 18 december 2014. Het Hof heeft met dit advies een bommetje gelegd onder het toetredingsproces en heeft daarmee veel mensen verrast. Het Hof van Justitie is uitermate kritisch op het ontwerpakkoord dat het voorgelegd heeft gekregen en concludeert dat het niet in overeenstemming is met EU-recht. Het ECER had niet voor ogen dat het seminar deze insteek zou krijgen, tot het advies van het Hof verscheen in december 2014. Drie sprekers gaven – op persoonlijke titel – inleidingen over het advies en het toetredingsproces.

Is een onderwijsinstelling wel de meest voor de hand liggende partner voor de overheid om op basis van vertrouwen vergaande afspraken mee te maken? Het gedrag van onderwijsinstellingen verdient een strikte controle; daarvoor is zelfregulering alleen niet toereikend. Tot die conclusie komt bestuurskundig auteur in het proefschrift dat hij op 4 september 2014 met succes aan de Radboud Universiteit Nijmegen verdedigde. Onderzocht werden twee verschillende instrumenten van zelfregulering – te weten convenanten en gedragscodes – bij de implementatie en werking van de Europese Studentenrichtlijn. Het betreft zelfregulering door de onderwijsinstellingen versus staatsregulering door de overheidsautoriteit op het terrein van de doorlooptijd van de toelatingsprocedure alsmede de kwaliteitsborging en positionering van de onderwijssector. De Nederlandse situatie is afgezet tegen vier landen met instrumenten van zelfregulering (Frankrijk met een convenant en Denemarken, Estland en Ierland met gedragscodes) en een tweetal lidstaten zonder instrumenten van zelfregulering (Oostenrijk en Zweden).

De terugkeer en verwijdering van vreemdelingen zijn een lange tijd uitsluitend aangelegenheden van de nationale lidstaat geweest. Zo kent Nederland de nationale maatregel van de ongewenstverklaring om vreemdelingen die een inbreuk maken of hebben gemaakt op de openbare orde of de nationale veiligheid, uit Nederland te weren. Steeds meer is echter de noodzaak onderkend om op het gebied van terugkeer en verwijdering op Europees niveau samen te werken. De Terugkeerrichtlijn is één van de instrumenten hiertoe. Sinds de inwerkingtreding van de Terugkeerrichtlijn op 24 december 2008 heeft Nederland naast de ongewenstverklaring te maken met het in artikel 11 van die richtlijn opgenomen inreisverbod. Deze bijdrage gaat over actualiteiten rondom het inreisverbod.

Op 31 oktober 2014 bracht de ACVZ haar advies uit over het nareisbeleid: ‘Na de vlucht herenigd’. Een jaar daarvoor had de Kinderombudsman in een onverholen kritisch rapport geconcludeerd dat de rechten van nareizende kinderen van asielvergunninghouders door de aanscherpingen in de laatste jaren in ernstige mate waren geschonden. De focus op fraude en misbruik had er volgens hem toe geleid dat het belang van het kind uit beeld was geraakt. De Kinderombudsman riep staatssecretaris Teeven op alle nareisaanvragen die in de periode 2008-2013 waren ingediend, opnieuw te beoordelen. Dat was de staatssecretaris niet van plan. In een reactie die ook niet flauw was, merkte hij op dat de Kinderombudsman in zijn ‘lange-halen-snel-thuisrapport’ vanuit een eenzijdig perspectief naar het nareisbeleid had gekeken, namelijk uitsluitend vanuit het belang van het kind. Om deze patstelling te doorbreken stelde het Tweede Kamerlid Schouw (D’66) de staatssecretaris voor de ACVZ een nader onderzoek naar het nareisbeleid te laten uitvoeren. De staatssecretaris nam deze suggestie over en vroeg de commissie hem te adviseren over de vraag hoe het Nederlandse nareisbeleid en de uitvoering daarvan zich verhouden tot het internationale en Europese recht. In deze bijdrage wordt het ACVZ-advies besproken.

Het College voor de Rechten van de Mens onderzocht hoe de Nederlandse overheid sinds 2004 invulling geeft aan het gezinsherenigingsbeleid en of dit beleid in lijn is met de EU-Richtlijn betreffende het recht op gezinsherenging (2003/83/EG). Aanleiding voor het College om dit onderzoek te starten is de voortdurende wijziging van toelatingseisen voor gezinshereniging sinds de Richtlijn in 2004 in de Nederlandse wetgeving werd geïmplementeerd. In plaats van een verbetering van de positie van deze groep, zoals de Richtlijn beoogt, lijkt het erop dat veel van de nieuwe maatregelen de mogelijkheden voor gezinshereniging voor hen alleen maar beperken of bemoeilijken. Het onderzoek richt zich enerzijds op de wijzigingen in de regelgeving sinds 2004 en anderzijds op de wijze waarop in de praktijk uitvoering aan het beleid wordt gegeven. Het College wilde antwoord op de vraag of de Nederlandse overheid het recht op gezinshereniging voor derdelanders op grond van de Richtlijn voldoende waarborgt. Dit blijkt niet het geval te zijn. Het onderzoeksrapport kwam op 12 september 2014 uit onder de titel ‘Gezinnen gezien’.

Binnen de Nederlandse asielprocedure speelt de beoordeling van de geloofwaardigheid van asielverhalen een grote rol. De manier waarop geloofwaardigheid beoordeeld wordt staat onder druk, zoals blijkt uit de recente afschaffing van de ‘POK’(Positieve Overtuigingskracht)-toets in verband met de aanstaande invoering van de Europese Procedurerichtlijn in juli 2015. Dit artikel is gebaseerd op antropologisch veldwerk dat ik van februari tot en met april 2014 heb uitgevoerd in het aanmeldcentrum Zevenaar. Als antropoloog is mijn belangrijkste methodologische instrument 'participerende observatie'. Door mij in te leven in de invalshoeken van deze verschillende actoren laat ik een veelheid van perspectieven op dit onderwerp zien.

De auteur beschrijft het leerstuk van de positieve overtuigingskracht (pok) in het kader van de geloofwaardigheidstoets in Nederland en in het licht van international recht. Hij beschrijft dat de pok niet meer wordt gehanteerd en hij pleit voor een integrale geloofwaardigheidsbeoordeling. De verschillen in toetsing in het ‘pok-tijdperk’ en nu worden toegelicht.

Afgelopen zomer publiceerde de ACVZ het advies ‘Sporen uit het Verleden’. Het advies gaat over de rol van medisch onderzoek bij de beoordeling van asielaanvragen. Op 14 maart 2014 heeft de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie de ACVZ gevraagd hem te adviseren over de vraag hoe de implementatie van artikel 18 van de Procedurerichtlijn in regelgeving en in de asielprocedure kan worden vormgegeven. De adviescommissie heeft op 3 juli 2014 aan dit verzoek voldaan. In dit artikel wordt allereerst toegelicht op wat voor soort medisch onderzoek artikel 18 van de Procedurerichtlijn ziet en wat voor soort uitspraken op basis van dit onderzoek kan worden gedaan. Vervolgens worden de belangrijkste conclusies en aanbevelingen van de ACVZ gepresenteerd en ten slotte wordt de beleidsreactie van het kabinet op deze aanbevelingen besproken.

Vreemdelingenbewaring is een bestuursrechtelijke maatregel die alleen wanneer geen lichtere middelen mogelijk zijn om vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf in Nederland beschikbaar te houden voor uitzetting, en zo kort mogelijk, mag worden opgelegd. Critici stellen echter dat vreemdelingenbewaring standaard wordt toegepast, vaak te lang duurt en dat het sobere en strenge regime niet past bij het doel van de bestuursrechtelijke maatregel. Mijn onderzoek naar de gang van zaken van het beroep tegen (het voortduren van) de maatregel van vreemdelingendetentie laat bovendien een routinematige praktijk zien waarin het ultimum remedium-karakter van de maatregel niet gegarandeerd is. De kritiek en het onderzoek naar aanleiding van het overlijden van Alexander Dolmatov in januari 2013 in het detentiecentrum Rotterdam waren aanleiding voor het bestuur tot wijzigingen in het vreemdelingenbeleid en een nieuw wetsvoorstel Wet terugkeer en vreemdelingenbewaring. De maatregelen hebben het doel het ultimum remedium-karakter van vreemdelingenbewaring te benadrukken en meer ruimte te bieden voor de toepassing van alternatieve middelen. In dit artikel wordt nagegaan hoe daarnaast de praktijk van deze habeas corpus-procedure kan worden verbeterd om vreemdelingenbewaring werkelijk een ultimum remedium te laten zijn.

Het gebeurt niet vaak dat een contribuant aan het Journaal Vreemdelingenrecht om acht uur het andere grote – NOS – journaal inschakelt om de laatste ontwikkelingen over het onderwerp op te pikken en te verwerken in zijn artikel. In termen van nieuwswaarde was de timing van de redactie om aandacht te besteden aan de gefinancierde rechtsbijstand dan ook bijzonder gelukkig. De euforie is minder te proeven in de praktijk van de rechtsbijstandsverlening. Al jaren voeren de Orde van Advocaten en diverse belangenorganisaties actie tegen de maatregelen van het departement van Veiligheid en Justitie. Dit artikel bespreekt eerst kort de stelselwijziging in de gefinancierde rechtsbijstand, waarbij vooral de ingrepen met gevolgen voor het vreemdelingenrecht aan bod komen. Deze worden vervolgens met twee praktijkcasus geïllustreerd: een vanuit de advocatenpraktijk en een die de bijzondere totstandkoming beschrijft van een aanpassing van het Besluit Proceskosten Bestuursrecht.

Een strak blauwe lucht spande uit boven Den Haag en een warme najaarszon straalde op de daken van het Vredespaleis, toen daar op 15 september 2014 de opening van het eerste Global Forum on Statelessness gevierd werd. Een historische dag voor degene die geïnteresseerd is in nationaliteitsvraagstukken en staatloosheid omdat zich nooit eerder een dermate omvangrijk, internationaal en multidisciplinair gezelschap verzameld heeft om kennis en expertise uit te wisselen ten aanzien van staatloosheid. Gedurende drie dagen hebben bijna 300 deelnemers uit ruim 70 landen discussie gevoerd over hoe de aanpak van staatloosheid versterkt kan worden. Dit artikel gaat in op de internationale en tevens nationale context waarin het Global Forum 2014 gezien kan worden en bespreekt een aantal hoogtepunten van de ontwikkelingen inzake staatloosheid in en om het evenement.

Een verslag van de twaalfde editie van de uitreiking van de Hanneke Steenbergen Scriptieprijs die aansluitend aan het symposium ‘Grensdoden en mensenrechten’ op 15 december 2014 te Amsterdam plaatsvond. Er volgt een weergave van de presentaties tijdens het symposium en het daaropvolgende debat met staatssecretaris Teeven. Daarna wordt een korte beschrijving gegeven van de inhoud van de voor de Hanneke Steenbergen Scriptieprijs genomineerde scripties en van het oordeel van de deskundige jury.

Dit boek is het eerste onderzoek naar ‘etnisch profileren’ door de politie (kort gezegd, het extra letten op personen met een migrantenachtergrond zonder dat dit gerechtvaardigd kan worden) in Nederland. De vraag of de politie etnisch profileert is een omstreden, maar ook een belangrijke kwestie. Gelijke behandeling door de politie is een essentieel onderdeel van de legitimiteit van de politie. Veel (internationale) studies laten zien dat het vertrouwen van personen met een migrantenachtergrond in de politie lager is dan dat van autochtone burgers. Ook zouden zij vaak van mening zijn dat de politie etnisch profileert. Als dit soort oordelen bestaan, is dat niet bevorderlijk voor het imago van de politie.

De nieuwe RV is uit. Het boek bevat een keur aan uitspraken uit het jaar 2013 op verschillende deelterreinen van het vreemdelingenrecht, alle voorzien van noten door deskundige auteurs. Een must voor werkers in de vreemdelingenketen en voor het doen van onderzoek en het volgen van onderwijs.