Aflevering 1

Het feit dat de rechtshistorisch gezien beroemdste kamer van het hof Leeuwarden iets meer dan 75 jaar geleden, op 25 februari 1943, zijn rug rechtte en een de bezetter onwelgevallig arrest wees, is een goede aanleiding de opstelling van de Nederlandse rechters en raadsheren tijdens de bezetting tegen het licht te houden. De uitspraak van de drie ‘Friese’ raadsheren, F.F. Viehoff (1881–1951), J. Wedeven (1884–1953) en J.B.J. Heymeijer (1895–1955), was opmerkelijk, vooral door haar woordkeuze.

Het juridisch taalgebruik is tegenwoordig veel eenvoudiger dan vijftig jaar geleden. Desondanks zijn zowel schriftelijke als mondelinge rechterlijke uitspraken nog steeds moeilijk te begrijpen voor niet-juristen. In deze bijdrage wordt ingegaan op pogingen die zijn gedaan om de rechtstaal te vereenvoudigen, en op de (mogelijke) gevolgen als rechters niet helder en overtuigend weten uit te leggen wat zij bedoelen. Betoogd wordt daarnaast dat het geven van achtergrondinformatie aan leken kan leiden tot een minder sterke behoefte aan strenge straffen. Tot besluit wordt een aantal recente initiatieven genoemd om juristentaal begrijpelijker te maken.

Toen ik deze voordracht zat voor te bereiden, kwam mij een korte beschouwing over ‘Het geweten van de strafrechter’ onder ogen van de rechtshistoricus en raadsheer Jeroen Chorus. Daarin beschrijft hij aan de hand van casuïstiek uit de 12de tot 16de eeuw hoe al lang wordt geworsteld met de vraag hoe de inzichten van de rechter als rechter zich verhouden tot die van de rechter als privépersoon. Dat is nog steeds een belangrijke vraag. Is het immers niet zo dat tegenwoordig de doorsneerechter meent dat hij de doorslag moet geven aan inzichten die hij als rechter heeft, terwijl wij nu juist een uitspraak herdenken waarin bij uitstek de doorslag werd gegeven aan particuliere inzichten? Het arrest van 25 februari 1943 baseerde zich niet alleen kennelijk op ambtshalve kennis over de omstandigheden in kamp Erika te Ommen, maar kwam ook ‘om des gewetens wille’ tot een lagere strafmaat dan evenredig zou zijn met de ernst van het gepleegde misdrijf. Die beslissing maakte en maakt nog steeds vanwege deze motivering grote indruk. Maar waarom eigenlijk? Hoe kan dat arrest vandaag de dag nog een voorbeeld zijn?

Nu de mondelinge behandeling een steeds prominentere rol is gaan innemen, is een goed uitgewerkt proces-verbaal essentieel. Het belang hiervan wordt nog groter als we kijken naar de visie op het proces die blijkt uit het advies van de Expertgroep Modernisering Burgerlijk Bewijsrecht. Voorts vormt de aanwezigheid van een deugdelijk verslag van wat zij hebben gezegd een deel van de beleving van een rechtvaardige civiele procedure door de procespartijen. Het vaak gehoorde argument dat het opstellen van verklaringen voor een proces-verbaal (p.v.) te tijdrovend is, is niet valide. De civiele (kanton)rechter moet ruimhartiger met het opstellen van een inhoudelijk p.v. omgaan.

De verhouding tussen rechter en medisch deskundige staat centraal in het Straatsburgse arrest Korošec. Telkens wanneer aan het deskundigenoordeel veel gewicht toekomt bij de rechterlijke besluitvorming, is oplettendheid geboden; met name de onafhankelijkheid van de adviseur is daarbij cruciaal. In de dwangpsychiatrie bestaat een onophoudelijke stroom zaken waarin de rechter op basis van een medisch-deskundig advies beslist. In onderstaande bijdrage behandelt de auteur de vraag of het Korošec-arrest hier van belang is.

Deze dag is gewijd aan het misschien wel beroemdste arrest van het hof Leeuwarden. Ik wil het aan de hand van dat arrest met u hebben over het geweten, over Recht met een Hoofdletter en over de democratische rechtsstaat.

Deze bijdrage is een beschouwing over professionele standaarden zoals die de laatste jaren door en voor de rechtspraak zijn vastgesteld. Deze standaarden zijn ontwikkeld omdat rechters spanning ervaren tussen productiedruk enerzijds en de kwaliteit van de rechtspraak anderzijds. De gedachte is dat professionele standaarden kunnen helpen bij het bepalen wat wel en niet acceptabel is in relatie tot de kwaliteit van werk.

Voorlopige hechtenis is de uitzondering op de regel dat een verdachte zijn proces in vrijheid mag afwachten. Het recht op vrijheid schrijft voor dat voorlopige hechtenis weliswaar mag, maar dat procedurele waarborgen belangrijk zijn. Zo moet de beslissing over voorlopige hechtenis schriftelijk gemotiveerd worden onder verwijzing naar de individuele omstandigheden van het geval. Maar gebeurt dat ook in de praktijk? Waar zit nog ruimte voor verbetering en welke goede voorbeelden zijn er? Dit artikel gaat in op enkele bevindingen uit dossieronderzoek van het College voor de Rechten van de Mens.

De strafkamer van het hof Leeuwarden heeft op 25 februari 1943 een historisch arrest gewezen. De zaak betrof een man die werd verdacht van het stelen van een geldbedrag van zijn zus en zwager. Het hof veroordeelde hem voor diefstal. Omdat het de betrokken raadsheren echter bekend was dat in strafkamp Erika te Ommen op gruwelijke wijze straffen ten uitvoer werden gelegd, werd de veroordeelde ‘om des gewetens wille’ slechts een gevangenisstraf opgelegd gelijk aan de duur van zijn voorlopige hechtenis. De Duitse bezetter heeft de betrokken raadsheren hierom uit hun ambt ontslagen.

Hoewel de rechtspraak bezig is zichzelf te vernieuwen, blijft op de achtergrond de vraag naar het rechterlijk domein spelen. In een poging de discussie hierover verder te helpen, wordt onderzocht wat de toegevoegde waarde van de rechtspraak is. De rechtspraak draagt bij aan een normatief duurzame samenleving, doordat zij in dienst staat van het normatieve onderhoud en de normatieve ontwikkeling van de samenleving. De rechtspraak is daarvoor toegerust omdat (en in de mate waarin) zij een waardenorganisatie is die wordt gedefinieerd door de waarden waarvoor zij staat. Deze dimensie van de rechtspraak verdient een zwaarder accent in het verhaal dat wij de samenleving en onszelf voorhouden. Dat zou niet alleen getuigen van vertrouwen in eigen kracht, maar het zou zowel de verbinding versterken met de samenleving (extern) als binnen de eigen organisatie (intern). Waar doen wij het eigenlijk voor? Voor een normatief duurzame samenleving.