Aflevering 2

Het stinkt er. In de zolderkamer van het huis ligt kleding en beddengoed verspreid over de vloer, nat. Het bed in de kamer zelf is leeg – op het uiteinde van een vilten band na. Die band gaat van het bed, over de vloer, langs een wasketel met een restje peut, en dan via de houten trap naar beneden. Op de overloop naar de achterkamer en dan terug naar de salonkamer aan de voorkant. Die kamer is spookachtig leeg: van de kast en de siertafel die er een paar dagen geleden nog stonden, resteren alleen de afdrukken in het tapijt. Wel staat er een benzineblik. Nog verder gaat de band, een verdieping lager, het vilt over de wol van de traploper.

“In Baarn woonden de commissarissen, in Hilversum de directeuren, in Bussum de procuratiehouders en in Weesp het personeel.” Aldus beschreef de Bussumse overbuurvrouw van mijn ouders zo’n vijftig jaar geleden de vooroorlogse verhoudingen, gekoppeld aan de boemel die vanuit Amsterdam via het Naardermeer Het Gooi in sukkelde. Later, tijdens mijn studie, kwam ik haar achternaam tegen in een arrest. Het Mendes de Leon-arrest (HR 25 november 1927, NJ 1928/364) bevat voor de hedendaagse jurist weinig nieuws, maar het droeg aanzienlijk bij aan de doorbreking van de bescherming die een rechtspersoon haar bestuurders leek te bieden, een doorbreking die pas onder invloed van Europees recht gemeengoed werd en inmiddels tot steeds genuanceerder rechtspraak leidt. Het arrest haalde vennootschapsdirecteuren persoonlijk naar voren bij een onrechtmatigedaadsactie in een tijd en voor een situatie waarin dat door velen ondenkbaar geacht werd.

De plaats die in dit arrest centraal staat is het Grote Oost in Hoorn. Het Grote Oost ligt op de dijk waaraan Hoorn is ontstaan. De zeventiende-, achttiende en negentiende-eeuwse gevels zijn stuk voor stuk het bekijken waard. Dat geldt niet alleen voor nummer 75, waar het in deze Vindplaats om gaat, maar ook voor nummer 83, waar thans het kantongerecht is gevestigd.

Wie vandaag de dag het rustig kabbelende waterloopje in het Brabantse Oisterwijk aanschouwt, kan amper geloven dat er achter dit – bijna lieflijke – riviertje een hele geschiedenis van juridische procedures schuilgaat. Om het geheel overzichtelijk te houden, gaan we terug naar de periode tussen grofweg 1880 en 1955, waarbij twee plaatsen centraal staan: Tilburg en Oisterwijk. Hemelsbreed nog geen 10 kilometer van elkaar verwijderd. De Tilburgse textielindustrie is een bloeiende bedrijfstak, maar zorgt tegelijk voor de uitstoot van schoorsteengassen waarbij tevens lozingen van vervuild water plaatsvinden op het plaatselijke riviertje. En dit laatste vormt de bron van een hele reeks conflicten.

Het is 5 december 1895, ’s avonds omstreeks 23.00 uur. In het huis van Gatze Haisma aan de Stienser Hegedyk onder Britsum is alles pais en vree. Gatze is vrijgezel en redelijk welgesteld. In huis verblijft ook de huishoudster Ymkje Jansma. De aard van hun verhouding blijft ongewis, maar de betrekkingen gaan kennelijk wel verder dan tussen werkgever en werknemer gebruikelijk, getuige de ontboezeming van Ymkje: “Ik heb nooit de kans gehad om bij Gatze een kind te krijgen.” Aanwezig is ook de broer van Ymkje, Sieds Jansma. Plotseling wordt een der vensters verbroken. Daardoor komen twee mannen naar binnen. Er ontstaat een worsteling met Sieds Jansma. Door de inbrekers wordt geschoten. Sieds Jansma raakt door twee schoten gewond. Ymkje vlucht de kamer uit. Buiten stuit ze op een derde man. De drie inbrekers gaan er, zonder buit, vandoor. Ze laten een bijzonder gevormd lantaarntje achter.

Na weken van zinderende hitte regent het die vrijdagochtend in augustus pijpenstelen als ik via de Afsluitdijk en de A-7 in de richting Groningen de afslag Grootegast bereik. Grootegast ligt in het Westerkwartier van de provincie Groningen. In de negentiende en begin twintigste eeuw was het een arm gebied, waar arbeiders en keuterboeren een bestaan trachten op te bouwen. De na vervening overgebleven zandgronden boden echter weinig middelen voor een welvarend bestaan. Veel mannen zochten dan ook extra inkomsten als veenarbeider of boerenknecht. Later trokken vele arbeiders en knechten naar de stad Groningen om te werken in de campagne van de suikerfabriek. Anderen kwamen terecht in de werkverschaffing.Deze gegevens over het Westerkwartier heb ik ontleend aan het informatiepaneel dat later in deze bijdrage ter sprake komt.

Het is 1906. De Dreyfus-affaire nadert zijn ontknoping.Naar die ontknoping wordt verwezen aan het slot van Robert Harris’ bestseller An Officer and a Spy (De Officier), waarvan het verhaal bij een eerdere en teleurstellender procedure eindigt dan de hier bedoelde. Het Weekblad van het Recht besteedt in bijdragen die lezen als een spannend vervolgverhaal aandacht aan het laatste deel van het proces, waarin met smaak – en in het Frans – uit de zittingen wordt geciteerd. W 8390-8392. “Eindelijk na een bangen strijd van twaalf jaren” is het zover: “Victa vincit veritas”.De overwonnen waarheid overwint. De laatste zin van het verslag luidt: “Goddank, dat in dien strijd (dat is de ‘lutte maudite engagée entre la violence et la vérité’; dT) toch de overwinning is gebleven aan de waarheid.” Een minder lange en veel minder opwindende strijd duikt in het volgende nummer van het Weekblad op. Daarin staat de uitspraak van de Hoge Raad van 29 juni 1906 over de ontvankelijkheid van de officier van justitie in zijn pogingen de Club International de Bienfaisance vervallen te laten verklaren van haar rechtspersoonlijkheid. Onder de Wet Vereniging en Vergadering van 1855 kreeg een vereniging rechtspersoonlijkheid door erkenning bij wet of koninklijk besluit.Art. 5 Wet Vereniging en Vergadering. Erkenning bij de wet heeft nooit plaatsgevonden. Iets eerder dan de Club International de Bienfaisance dit lot trof was de vervallenverklaring van rechtspersoonlijkheid van de Algemeene Bond van Nederlandsche Marinematrozen gevorderd. Dat leidde tot een geruchtmakende zaak die in eerste aanleg was behandeld door Rb. Alkmaar (10 maart 1904, W 8040). Deze erkenning geschiedde door goedkeuring van de statuten, die onder meer het doel van de vereniging bevatten. Afwijking van de goed­gekeurde statuten gaf het openbaar ministerie de bevoegdheid vervallenverklaring van de hoedanigheid van rechtspersoon te vorderen.Zie art. 5-10 Wet Vereniging en Vergadering. Deze vervallenverklaring moet in raadkamer bij requisitoir van de burgerlijke rechter worden gevorderd, oordeelde de Hoge Raad in 1906.Zie ook W 8323, Hof Amsterdam in dezelfde zaak. Procesrechtelijk niet oninteressant, maar zeker niet opwindend.

De Vindplaats ligt afgelegen, aan de Frauenmaet in Klein-Netterden in Duitsland. Vlakbij het ‘grenskanaal’ staan daar twee boerderijen. In een ervan woonde destijds boer Lambert Lueb, die in 1964 , 82 jaar oud, ‘nach echt Christlichem Leben’, zo meldt de rouwadvertentie, overleed.

Op 12 april 1878 staat een bijzonder clubje notabelen voor het hekje van de Haarlemse kantonrechter. De notabelen zijn gedaagd door de officier van justitie in een strafzaak die – nadat de Hoge Raad arrest heeft gewezen – de boeken in zal gaan als het Meerenberg-arrest.13 januari 1879, W 4330. Omdat de namen van de verdachten zijn geanonimiseerd – het was immers een strafzaak – weten we niet precies wie de verdachten waren. In het arrest worden wel de beroepen van de verdachten genoemd. Het gaat om drie leden van Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Holland, een vennoot van de Haarlemsche Bankvereeniging, een hoofdingeland van Rijnland en een bierbrouwer die daarnaast lid is van de gemeenteraad van Haarlem. Gezamenlijk vormen zij een door de provincie Noord-Holland aangestelde commissie die belast is met het algemeen bestuur van het Provinciaal geneeskundig gesticht voor krankzinnigen genaamd ‘Meerenberg’.

Waarom fascineert dit bijna antieke Melk en water-arrest1 mij zozeer dat ik meen er een Vindplaats aan te moeten wijden? Is dit omdat dit arrest al in zijn naam de ingrediënten biedt voor een oer- Hollands juridisch drama? Omdat je je als rechterlijk ambtenaar in opleiding zo goed kunt verplaatsen in de onwetende loopjongen, die als willoos werktuig één van de hoofdrolspelers is in dit drama? Of omdat professor David Simons in zijn korte noot kraait dat bij dit arrest de victorie begint? Of is dit ten slotte zo omdat door dit arrest de Nederlandse taal na verloop van tijd werd verrijkt met het juridisch-neologische letterwoord avas, dat tegenwoordig gewoon in de Van Dale staat? De doorslaggevende reden om deze Vindplaats aan dit arrest te wijden, is echter de vraag waarom een veehouder tot aan de Hoge Raad procedeert over al dan niet volle melk en een boete van ƒ 25,=.

Egbert Myjer schrijft in zijn voorwoord bij een bundeling van rechtsmonumentjes dat generaties juristen onder meer hebben geleerd Zutphen te associëren met een waterleiding. Met dit sort aardrijkskundig-juridische geheimtaal vormen juristen ezelsbruggetjes om belangrijke arresten te onthouden. Vaak kent de student nog een stukje van het verhaal; de praktijkjurist kent meestal alleen nog het leerstuk.F. Soeteman, De Hoornse taart en andere rechtsmonumentjes, Raamsdonksveer: Vèrse Hoeven uitgeverij 2000, p. 7. Dat juristen bij Zutphen niet meteen denken aan alle vormen van rechtspleging die de nederzetting Sutphenne vanaf de 12de eeuw tot juridisch centrum hebben gemaakt, aan de vestiging van het opleidingsinstituut van de rechterlijke organisatie of, for that matter, aan Egbert Myjer valt dus te verklaren uit de juridische behoefte aan geheugensteuntjes.

In de rechtspraak worden grote en kleine zaken berecht, die vaak nauw verbonden zijn met de plaats van handeling. In de rubriek ‘De Vindplaats’ keren leden van onze redactie of gastschrijvers terug naar de plaats van handeling in een soms meer, soms minder geruchtmakende zaak. Foto’s tonen de vindplaats en een toelichting memoreert de uitspraak.

Als de heer De Grooth vrij laat in de avond van 20 oktober 1922 binnenloopt bij opticien M.A. Groen, van Groen & Co. Opticiens gevestigd aan de Keizersgracht 506 te Amsterdam (op de hoek met de Leidsestraat), kan hij volgens de overlevering geen hand voor ogen meer zien. Hij zit zonder bril of lorgnet en wenst een nieuwe aan te schaffen, en wel meteen. Opticien Groen, onze verdachte, ziet het belang van de klant in en verkoopt de goede man een bril of lorgnet. En daarmee overtreedt hij het toenmalige art. 9 Verordening op de winkelsluiting te Amsterdam, nu hij zijn winkel toen dus voor het publiek geopend heeft gehad en publiek, met name een man, aanwezig is geweest. Kennelijk is het strafrechtelijk apparaat dan nog niet overbelast, want een strafzaak tegen Groen volgt.HR 15 oktober 1923, NJ 1923, 1329 (Opticienarrest).

In de Rechtspraak worden grote en kleine zaken berecht, die vaak nauw verbonden zijn met de plaats van handeling. In de rubriek ‘De Vindplaats’ keren leden van onze redactie of gastschrijvers terug naar de plaats van handeling in een soms meer, soms minder geruchtmakende zaak. Foto’s tonen de vindplaats en een toelichting memoreert de uitspraak.

Alweer honderd jaar geleden deed de Hoge Raad uitspraak in de zaak Hoornse taart. Generaties juristen zijn ermee groot geworden, maar in de nieuwste druk van het Handboek materieel strafrecht komt de zaak niet meer voor. Is het arrest dan alleen maar bekend vanwege zijn aansprekende naam? Egbert Myjer nam op 28 oktober jl. in Hoorn het arrest nog eens onder de loep.

Lent is een dorpje aan de Waal bij Nijmegen.

Tot mijn studiestof behoorde een artikel dat de volgende aanhef had: “Wat Einsteins relativiteitstheorie was voor de natuurkunde en Freuds leer van het onbewuste voor de psychologie, was het arrest Lindenbaum/Cohen voor het burgerlijk recht. Zij veranderden het vakgebied definitief. Intussen wordt Einsteins theorie nog steeds uitgewerkt; Freuds leer is sterk bekritiseerd. Maar de formule uit Lindenbaum/Cohen is bijna letterlijk overgenomen in het modernste burgerlijk wetboek ter wereld.

Krommenie, 1892. Het is november als het echtpaar Van Wermeskerken-Junius en hun zonen Henri en Maurits vanuit Kralingen bij Rotterdam verhuizen naar het Noordeinde – tegenwoordig: Noorderhoofdstraat – in Krommenie. Naar een typisch Zaans huis, gebouwd in 1786, liggend aan de rand van Krommenie, vlak bij de Nederlands Hervormde Nicolaaskerk en niet ver van de Noordervaartdijk. Het middenstuk van het huis is voorzien van een rijk bewerkte houten gevel, groen met wit geschilderd.

Aan Groningen heb ik mijn hart verpand. Het is dan ook niet meer dan vanzelfsprekend dat ik voor mijn bijdrage aan de serie ‘De Vindplaats’ afreis naar de Parel van het Noorden.

Het is een warme lentedag. Ik sta voor een groot statig herenhuis in de Haagse wijk Duinoord. Ik druk op de bel. Niets. Ik druk nog een keer op de bel. Weer niets. Net wanneer ik naar mijn fiets loop, gaat er een raam open op de eerste verdieping. Een vrouw met nog nat haar steekt haar hoofd uit het raam en kijkt naar de nu lege plek voor haar voordeur. Dan ziet ze mij aan de overkant van de straat.

In de rechtspraak worden grote en kleine zaken berecht die vaak nauw verbonden zijn met de plaats van handeling. In de rubriek ‘De Vindplaats’ keren leden van onze redactie of gastschrijvers terug naar de plaats van handeling in een soms meer, soms minder geruchtmakende zaak. Foto’s tonen de vindplaats en een toelichting memoreert de rechtszaak.

Met dank aan het spoorwegmuseum, de VVV Borne, de gemeente Borne, i.h.b. medewerkster Anja Tanke en oud-medewerker G. ter Braak, alsmede aan mijn oud-collega mr. drs. J.B. de Krom voor de technische uitleg.

Wie oplettend door Leiden loopt, komt de hoofdpersoon van dit verhaal op verschillende plaatsen nog tegen. Op het Lakenplein als spelelement in het Leidse Singelspel of als een personage in de zogenoemde Grimmige Gruwelloop. En wie met een VVV-gids de stad bezoekt, kan een rondgang maken door de Singelstraat en omliggende straten.www.leidenevenementen.nl/rondleidingen/theaterrondleiding-door-leiden. Als zoveel stadswijken heeft deze buurt in de loop der tijd forse veranderingen ondergaan. Panden zijn opgelapt of afgebroken en door nieuwbouw vervangen. ‘Revitalisatie’ heet dat, een term met een wrange betekenis, wanneer we ons realiseren dat deze opgeknapte buurt ooit het werkterrein was van de grootste seriemoordenaar die Nederland gekend heeft.

Wie wachtend op de boot naar Vlieland of Terschelling door Harlingen kuiert, kan het niet mislopen: het bordje op het pand aan de Noorderhaven 29, dat herinnert aan de misdaad die een grote schok teweegbracht. De ôfgriss fan dizze moard bisloech it hiele lân en fier dêr bûten. Op 6 maart 1894 vuurde dominee Johan Barger met een of twee revolvers schoten af op Catharina Helena (Cato) Mirande. De jonge vrouw overleed ter plaatse. Dominee kreeg levenslang. In deze Vindplaats leest u de details.