Aflevering 6647

De aandacht voor familiebedrijven in Nederland stijgt. Terecht gezien de dominantie van familiebedrijven wereldwijd en ook het economische belang van familiebedrijven in Nederland. Het familiebedrijf is echter een specifieke doelgroep met inherente krachten en bivalenties. Een balans tussen familiebelangen en bedrijfsbelangen is essentieel voor de continuïteit van het bedrijf en de harmonie in de familie. Veel adviseurs en notarissen onderkennen dit nog in onvoldoende mate. Het wordt tijd dat ook zij onderkennen dat bedrijfsfamilies een specifieke dienstverlening behoeven.

Familievennootschappen doen zich in velerlei gedaanten voor. In de literatuur treft men wel de volgende indeling aan:

Familievennootschappen vormen een belangrijke categorie zowel binnen de Nederlandse economie als ook in het cliëntenbestand van het notariaat en de advocatuur in Nederland. De afgelopen jaren hebben familiebedrijven zich, terecht, ook mogen verheugen in steeds meer welwillende aandacht van de wetgever die onderschrijft dat het familiebedrijf een belangrijke pijler vormt van het Nederlandse bedrijfsleven.

Het familiebedrijf kent een aantal bijzondere kenmerken die mede tot uitdrukking komen in de vennootschappelijke structuur. Dat geldt in het bijzonder als het familiebedrijf is ondergebracht in een kapitaalvennootschap, B.V. of N.V.Heeft een familiebedrijf juridisch de vorm van een personenvennootschap dan rijzen weer andersoortige vragen. In dit themanummer verwijs ik naar de bijdrage van Van Mourik. Daarenboven zie men W.J.M. van Veen, Bedrijfsopvolging bij personenvennootschappen, in: M.J. Hoogeveen e.a., Bedrijfsopvolging. Civielrechtelijke en fiscaalrechtelijke aspecten, Preadvies voor de KNB, SDU - 2005. Dat roept dan wel de nodige vragen op omdat het huidige vennootschapsrecht een sterk dwingendrechtelijk karakter heeft en het binnen dat kader niet steeds eenvoudig is om aan de noden en behoeften van het familiebedrijf tegemoet te komen. Versoepeling en flexibilisering van het vennootschapsrecht is dan ook, zeker vanuit het perspectief van het familiebedrijf, gewenst.

Het WPNR verschijnt rond de jaarwisseling, met ingang van 24 december 2005 tot en met 14 januari 2006, eens per twee weken, te weten: 24/31 december 2005 en 7/14 januari 2006 en zal steeds uitkomen op de eerstgenoemde datum.

De minister van Justitie heeft bij besluit d.d. 1 december 2005 op grond van artikel 15 van de Wet op het notarisambt besloten het protocol en de overige notariële bescheiden van mr. G.J. Timmer tot 1 juni 2005 notaris te Utrecht, m.i.v. 15 december 2005 toe te wijzen aan mr. J.P. Dierkens Schuttevâer, notaris te Utrecht.

Toen mij werd gevraagd om nog eens in te gaan op de (oude) Schellens-Schellens problematiek dacht ik, het stof van mijn proefschrift blazend, dat die problematiek wel niet meer zou bestaan.P.J. Dortmond, Enige beschouwingen rondom aandelen, diss 1989, uitgave vanwege het Van der Heijden Instituut, deel 31, hoofdstuk V, mede geïnspireerd door Van Mourik in Van Mourik/Jongsma, De EenmansBV, Ars Notariatus XX, 1980, p. 39 e.v. Kort weergegeven ging het om het volgende. Een moeder heeft, evenals haar kinderen aandelen in een NV. In de statuten zijn de aandelen geblokkeerd volgens een aanbiedingsregeling. Moeder heeft 104 aandelen en de kinderen B, C en D hebben respectievelijk 32, 25 en 39 aandelen. De voorliefde van moeder gaat uit naar B en besloten wordt zodanige maatregelen te treffen dat, na het overlijden van moeder, B de meerderheid van de aandelen in handen krijgt. Moeder besluit tot het volgende: (1) aan B worden 33 aandelen, tegen de inbreng van de waarde gelegateerd en (2) aan de vennootschap wordt een koopoptie verleend voor 71 aandelen, welke optie eerst van het overlijden aanvaard kan worden.Zie voor de “echte”casus : Hof den Bosch, 28 mei 1957, NJ 1958, 129; HR 11 april 1958, NJ 1958, 302 (Schellens-Schellens I); HR 17 januari 1964, NJ 1965, 126 (Schellens-Schellens II). Moeder komt te overlijden waardoor de kinderen erfgenaam zijn en de vraag is nu wat geldt: (a) de kinderen kunnen de daden van hun moeder beperken door, gelet op hun aandeelhouderschap van vóór het overlijden, gebruik te maken van hun statutaire recht op aanbieding bij de afgifte van het legaat respectievelijk bij de uitoefening van de koopoptie, of (b) gelet op de erfrechtelijke saisineregel, die uitgaat van het beginsel dat de erfgenamen, wat betreft diens rechten en verplichtingen van vermogensrechtelijke aard, de persoon van de erflater voortzetten, mogen de erfgenamen in het geheel niet van hun recht op aanbieding gebruik maken.De inkoop beperkende bepaling, art. 2:98 BW, speelde toen nog geen rol.

Meer dan tien jaar geleden wees de Hoge Raad de eerste in een reeks van uitspraken over de gevolgen van een tijdens huwelijk niet uitgevoerd Amsterdams verrekenbeding.HR 18 februari 1994, NJ 1994, 463. De uitspraken hebben aan dat beding een invulling gegeven die voordien niet verwacht werd (wij drukken ons voorzichtig uit). Sinds 2002 bevat de wet regels over verrekenbedingen, welke deels een codificatie van de rechterlijke uitspraken bevatten.Op 1 september 2002 trad in werking de Wet van 14 maart 2002 tot wijziging van titel 8 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (regels verrekenbedingen), door middel waarvan de artt. 1:132 tot en met 1:143 werden ingevoerd. In de juridische literatuur is aan de uitspraken en de nieuwe wet veel aandacht geschonken, waarbij het commentaar dat de auteurs leverden op de uitspraken, de nieuwe wet en de interpretatie die andere auteurs daaraan gaven, vaak niet mals was. Ondanks alle uitspraken, de wettelijke regeling en de literatuur, bestaan er nog steeds veel vragen over de gevolgen van Amsterdamse verrekenbedingen. Deze worden dan ook, zeker in hun oorspronkelijke vorm, niet meer in huwelijksvoorwaarden opgenomen. Daarmee is het dilemma, dat men dacht op te lossen door een Amsterdams verrekenbeding in huwelijksvoorwaarden op te nemen, evenwel niet de wereld uit. Er wordt naarstig gezocht naar alternatieven. Dit alles speelt in versterkte mate als één van de echtgenoten een onderneming heeft of een belang heeft in de onderneming van zijn familie, waarin hij werkzaam is.Bij onze beschouwingen houden wij in beginsel geen rekening met de rechtsvorm waarin de onderneming wordt gedreven, ook al geldt dat onze belevingswereld veelal uitgaat van de onderneming die juridisch is gestructureerd door middel van één of meer besloten vennootschappen met beperkte aansprakelijkheid.

De personenvennootschap geniet in familieverhoudingen een hartverwarmende populariteit, in het bijzonder in de sfeer van het ‘midden- en kleinbedrijf ’. Vooral in de landbouw, waarin familiaire bedrijfsopvolging regel is, wordt de figuur omhelst. Enerzijds is vormgeving van de samenwerking het doel waarnaar gestreefd wordt, anderzijds vormt de vennootschap het doorgangshuis voor de bedrijfsopvolging.

Misschien wel het meest cruciale punt bij bedrijfsopvolging is hoe de onderneming moet worden gewaardeerd. In de wet vindt men hier echter geen maatstaven voor. Weliswaar wordt het begrip waarde in diverse bepalingen genoemd (bijv. art. 3:196 BW, 4:65 BW, 5:14 lid 2 BW), maar hoe deze dient te worden bepaald wordt niet aangegeven. Om verschillende redenen is de waardering van groot belang, dit geldt o.a. voor de financiering van de bedrijfsovername en voor de beoordeling of er in de bedrijfsovername een bevoordeling is gelegen, nu of wellicht in de toekomst, en dan met name welke consequenties dat voor het erfrecht heeft.

Een testateur die zijn legitimaris zelf, door makingen, zijn legitieme wil doen toekomen, dient dat zonder voorbehoud te doen. De testateur moet ervoor zorgen dat die makingen ‘vrij en onbezwaard’ zijn. Doet hij dat niet, dan kan de legitimaris de te zijner behoeve gemaakte erfstelling of het legaat als ‘inferieur’ terzijde schuiven. De legitimaris verwerpt de inferieure erfstelling of het legaat, en ontvangt voor hetgeen hij op zijn legitieme portie tekort komt, een vordering op de gezamenlijke erfgenamen, de langstlevende respectievelijk op een begiftigde (art. 4:79 BW).