Aflevering 6780

Ik houd niet zo van grote woorden, maar de Verordening ‘Rome II’ inzake het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen is een mijlpaal in de geschiedenis van het Europese IPR. Er waren al wel Europese regelingen op het terrein van het internationaal procesrecht en de internationale rechtshulpOm de belangrijkste te noemen: Vo. 1346/2000 (insolventie), Vo. 1348/2000 en Vo. 1393/2007 (betekening), Vo. 44/2001 (EEX), Vo. 1206/2001 (bewijs), Vo. 2201/2003 (Brussel II-bis), Vo. 805/2004 (Europese executoriale titel)., maar dit is de eerste verordening waarin het conflictenrecht (de regels die aangeven welk recht toepasselijk is) van alle EU-lidstaten wordt geünificeerd, en dat nog wel op een terrein waar eerdere unificatiepogingen jammerlijk schipbreuk leden. Ik behoor nog tot de generatie die zich herinnert hoe het de voorstellen voor de eenmaking van het conflictenrecht in de Benelux is vergaanNederland, België en Luxemburg ondertekenden in 1951 een Verdrag betreffende het internationaal privaatrecht, dat alleen door Luxemburg werd geratificeerd. Het verdrag verplichtte de verdragsluitende partijen tot invoering van een door E.M. Meijers ontworpen Eenvormige Wet betreffende het internationaal privaatrecht (EW). Een verdrag houdende een herziene versie van de EW werd in 1969 ondertekend, maar ook dit verdrag is nooit in werking getreden. Een volgende herziening in 1973 mocht evenmin baten. In 1975 werd het Benelux-project definitief afgeblazen. en hoe de toetreding van het Verenigd Koninkrijk tot de Europese Gemeenschappen een einde maakte aan de aspiraties van de oorspronkelijke lidstaten om uniforme conflictregels op te stellen voor zowel contractuele als niet-contractuele verbintenissen.Het Voorontwerp voor een verdrag nopens de wetten die van toepassing zijn op verbintenissen uit overeenkomsten en op niet-contractuele verbintenissen dateert van 1972. Om de totstandkoming van een definitieve verdragstekst te bespoedigen werd in 1975 besloten het materieel toepassingsgebied te beperken tot contractuele verbintenissen. Het eindresultaat, het EEG Overeenkomstenverdrag, werd in 1980 door negen lidstaten ondertekend. Aan een poging tot unificatie van conflictregels voor niet-contractuele verbintenissen heeft men zich pas weer gewaagd in 2003, toen het oorspronkelijke Commissievoorstel voor Rome II het licht zag: COM (2003) 427. Een gewijzigd voorstel werd gepubliceerd in 2006 (COM (2006) 83). Na verdere aanpassingen en een conciliatieprocedure tussen Raad, Commissie en Europees Parlement werd de definitieve tekst medio 2007 vastgesteld (PbEU 2007, L 199, p. 40).Het heeft al met al bijna zestig jaar geduurd, maar uiteindelijk is er dan toch succes geboekt met de unificatie van de conflictregels op het terrein van de niet-contractuele verbintenissen. ‘Rome II’ is overigens al snel gevolgd door ‘Rome I’, de verordening die aangeeft welk recht van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst. Volgens planHet ‘Actieplan van de Raad en de Commissie over de wijze waarop de bepalingen in het Verdrag van Amsterdam over een ruimte van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid het best kunnen worden uitgevoerd’ van 3 december 1998, PbEG 1999, C 19, p. 1 e.v., verlangt communautaire IPR-regelingen op het terrein van het verbintenissenrecht, de echtscheiding, huwelijksgoederenrecht en erfrecht. Hoewel de gestelde deadlines bij lange na niet gehaald zijn, wordt het plan tot dusver stelselmatig uitgevoerd. Mislukt is intussen een poging om het conflictenrecht op het terrein van de echtscheiding te unificeren. Het laatste voorstel voor de zgn. ‘Rome III-verordening’ werd medio 2008 door enkele lidstaten (waaronder Nederland) afgewezen. zullen er nog verordeningen volgen op andere terreinen van het conflictenrecht, met name de alimentatie, het huwelijksgoederenrecht en het erfrecht, en daarna zal de unificatie van het communautaire IPR nog wel verder blijven gaan.

De drie belangrijkste bronnen van verbintenis in de Europese rechtstraditie zijn overeenkomst, onrechtmatige daad en ongerechtvaardigde verrijking. Binnen de Europese Unie kent men reeds geruime tijd in het EVO een regeling van het conflictenrecht betreffende de overeenkomst.Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst, Rome 19 juni 1980, Trb. 1980, 156. Voor overeenkomsten die na 17 december 2009 worden gesloten, geldt Verordening (EG) nr. 593/2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I), Pb EU 2008, L 177/6. In deze bijdrage wordt verondersteld dat Rome I reeds van toepassing is. Voor verbintenissen uit onrechtmatige daad en ongerechtvaardigde verrijking bestond geen uniforme regeling. Hierin is nu verandering gekomen. Rome II bevat verwijzingsregels voor vrijwel alle niet-contractuele bronnen van verbintenis: niet alleen onrechtmatige daad (art. 4-9), maar ook zaakwaarneming (art. 11), onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking (art. 10). In deze bijdrage zal verreweg de meeste aandacht uitgaan naar onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking.

Vorderingen uit precontractuele aansprakelijkheid hebben in het internationaal privaatrecht (IPR) tot kwalificatieproblemen geleid. Zo rijst de vraag hoe een vordering uit afgebroken onderhandelingen moet worden gekwalificeerd. Is dat een kwestie van contractenrecht of van onrechtmatige daad?Zie J.E.J.Th. Deelen, I.P.R. en de afgebroken onderhandelingen, Studiekring ‘Prof. Mr. J. Offerhaus’, reeks Handelsrecht, no. 18, Deventer 1984, p. 118 e.v. Het antwoord op deze kwalificatievraag is van belang, omdat voor contractuele verbintenissen nu eenmaal andere IPR-regels gelden dan voor nietcontractuele verbintenissen. De vraag speelt zowel in het formele als het materiële IPR. Voor het formele IPR heeft het HvJ EG bij arrest van 17 september 2002, C-334/00, NJ 2003, 46, m.nt. PV (Tacconi) de nodige duidelijkheid verschaft. Het hof oordeelde dat een vordering inzake aansprakelijkheid uit afgebroken onderhandelingen voor de toepassing van het EEX-Verdrag als een onrechtmatige daad moet worden gekwalificeerd. Die beslissing beperkt zich tot de rechtsmacht en heeft geen betrekking op het conflictenrecht. Het lag echter voor de hand om precontractuele aansprakelijkheid in het conflictenrecht op dezelfde wijze te kwalificeren. Het verwondert dan ook niet dat precontractuele aansprakelijkheid is ondergebracht in de verordening Rome IIVerordening (EG). Nr. 864/2007 van 11 juli 2007 betreffende het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (Rome II), PbEU L 199/40 van 31 juli 2007., die op 11 januari 2009 in werking zal treden. Die verordening bevat conflictregels voor de aanwijzing van het toepasselijke recht op niet-contractuele verbintenissen. In art. 12 Rome II is een bijzondere conflictregel opgenomen voor niet-contractuele verbintenissen die voortvloeien uit onderhandelingen voorafgaand aan het sluiten van een overeenkomst (culpa in contrahendo). Daarmee behoort een contractuele kwalificatie tot het verleden, hetgeen ook blijkt uit het feit dat precontractuele aansprakelijkheid is uitgesloten van het materiële toepassingsgebied van de verordening Rome I (zie art. 1 lid 2 sub i).Verordening (EG). Nr. 593/2008 van 17 juni 2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (Rome I), PbEU L 177/6 van 4 juli 2008. Zie ook de considerans, punt 10: ‘Verbintenissen die voortvloeien uit onderhandelingen voorafgaand aan het sluiten van een overeenkomst vallen onder art. 12 van Verordening (EG) nr. 864/2007. Daarom dienen deze verbintenissen buiten de werkingssfeer van deze verordening te vallen.’ Rome I bevat conflictregels voor de aanwijzing van het toepasselijke recht op contractuele verbintenissen en vervangt vanaf 17 december 2009 tussen de EU-lidstaten het EVO.Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst; Rome, 19 juni 1980, Trb. 1980, 156.

Brussel I, Brussel IIbis, Rome I, Rome II zijn geen namen van stadswijken of universiteiten, maar staan voor Europese verordeningen op het gebied van het internationaal privaatrecht. Op 11 januari 2009 treedt in werking de Verordening (EG) nr. 864/2007 betreffende het recht dat van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen (PbEU L 199/40 van 31 juli 2007). Deze verordening - aangeduid als Rome II - geeft conflictregels voor het bepalen van het toepasselijke recht op een onrechtmatige daad, op ongerechtvaardigde verrijking en onverschuldigde betaling, op zaakwaarneming en op de aansprakelijkheid uit precontractuele verhoudingen. Samen met de Verordening (EG) nr. 593/2008 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (aangeduid als Rome I), die op 17 december 2009 van toepassing wordt, regelt Rome II een belangrijk deel van het IPR-vermogensrecht. Dit themanummer van het WPNR is gewijd aan Rome II, terwijl een afzonderlijk themanummer over Rome I zal worden uitgebracht bij gelegenheid van het operationeel worden van die verordening. Rome I is te beschouwen als de ‘omzetting’ in een verordening van het op 19 juni 1980 te Rome tot stand gekomen EG Verdrag inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (EVO). Rome II is het complement van Rome I. Waar het conflictenrecht ter zake van contractuele verbintenissen wordt geregeld in Rome I, regelt Rome II het conflictenrecht voor niet-contractuele verbintenissen. Voor beide verordeningen geldt, dat zij geen revolutionaire omwentelingen bewerkstelligen, maar slechts accentverschillen ten opzichte van het tevoren geldende recht aanbrengen.

De aanrollende Rome II-Verordening, die regelt welk recht van toepassing is op niet-contractuele verbintenissen, bevat een aantal specifieke conflictregels voor bijzondere onderwerpen.Verordening (EG) nr. 864/2007 (PbEU 2007, L 199/40). Het gaat om productaansprakelijkheid (art. 5), oneerlijke concurrentie (art. 6), milieuvervuiling (art. 7), inbreuk op intellectuele-eigendomsrechten (art. 8) en collectieve acties bij arbeidsconflicten (art. 9). Deze bijdrage is gewijd aan de art. 8 en 6: intellectuele eigendom en oneerlijke concurrentie.

De in de Rome II-VerordeningVerordening (EG) nr. 864/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 11 juli 2007, PbEU 2007 L 199. opgenomen verwijzingsregeling inzake het toepasselijke recht op verbintenissen uit onrechtmatige daad verschilt op een aantal onderdelen van de thans in Nederland geldende regeling die is neergelegd in de Wet conflictenrecht onrechtmatige daad (WCOD)Wet van 11 april 2001, Stb. 190, in werking getreden op 1 juni 2001.. De verschillen vallen mee en betreffen over het algemeen details.